kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Bozkır Kartalı (Aquila nipalensis)
VS
Seçildi Tavşancıl (Aquila fasciata)

Bozkır Kartalı

Aquila nipalensis

Takım Accipitriformes
Familya Atmacagiller (Accipitridae)
IUCN Durumu EN
Arazide Teşhis İpucu
Uzun dikdörtgen kanat, yedi parmak, kısa-geniş kuyruk; gençte geniş enine açık kanat bandı.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Bozkır Kartalı (Aquila nipalensis; Steppe Eagle), iri gagalı, geniş kanatlı bir kartaldır. Ağız kenarındaki sarı çizgi gözün gerisine doğru uzanır. Yaşla değişen kanat deseni de tanıda önemlidir.

Genel Görünüm ve Duruş

Güçlü, kancalı gaganın ucu koyu, dibi sarıdır. Burun deliği oval, göz kahverengidir. Bacaklar kahverengi tüylerle örtülür; ayak parmakları sarıdır. Bu ayrıntılar iyi görülen konmuş kuşta değerlendirilebilir.

Erişkinde gövde ile kanat altındaki küçük örtü tüyleri koyu tütün kahverengidir. Ense kızılımsı olabilir. Daha gri uçuş ve kuyruk tüylerinde koyu çizgiler bulunur. Renk farkları ışıkta azalabileceğinden yalnız kahverenginin tonuna bakılmaz.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi tüy rengiyle güvenilir biçimde ayrılmaz; dişi genellikle daha iridir. Uzaktaki tek kuşun görünür büyüklüğü eşeyini kesinleştirmez. Genç ve erişkin tüy farkları, erkek–dişi farkı sanılmamalıdır.

Gençte sırt ve kanat örtüleri açık kahverengidir. Kanadın üstünde ve altında büyük örtü tüylerinin beyazımsı uçları geniş bant oluşturur. Kanat arka kenarıyla kuyruk uçları da açıktır. Bu açık alanların yeri, tek başına soluk görünmekten daha yararlıdır.

Erişkinleşmekte olan kuşta açık örtü tüyü uçları düzensizleşebilir; gençteki kadar güçlü karşıtlık kalmayabilir. Böyle bir ara görünüm, yalnız bant azaldığı için tam erişkin veya dişi olarak adlandırılmaz.

Uçuşta Görünüm

Uzun ve geniş kanatları yavaş, güçlü vuruşlarla hareket eder. Daire çizerek yükselirken kanatlar gövde düzeyinde, dış bölümleri biraz aşağı sarkık tutulabilir. Tek bir kanat duruşu her uçuş anında aynı kalmaz.

Erişkinin kanat altı, koyu bilek alanları ve karınla, daha açık uçuş tüyü diplerinin karşıtlığını gösterir. Üstte, kanadın dış bölümündeki bazı uzun uçuş tüylerinin dipleri kısa, beyazımsı alanlar oluşturur. Gençteki geniş örtü bandı aynı erişkin deseni değildir.

Ses ve Davranış

Üreme dışında genellikle sessizdir. Üreme alanında gösteri uçuşları, eşle temas, alarm veya tehdit sırasında kargayı andıran kaba çağrılar duyulabilir. Ses, başka iri kartallarla karışabilen görünüşün yerine tek başına geçirilmez.

Karıştırılabilecek Türler

Şah Kartal (Aquila heliaca; Eastern Imperial Eagle), gerçek benzeridir. Erişkinde açık baş ve enseyle sırtın iki yanındaki beyaz omuz lekeleri dikkat çeker. Genç ise büyük ölçüde bej-krem görünebilir. Bu erişkin omuz işareti gençte aranmaz; Bozkır Kartalının yaşına uygun kanat deseniyle karşılaştırılır.

Büyük Orman Kartalı (Clanga clanga; Greater Spotted Eagle), daha toplu görünür. Bozkır Kartalının iri gagası, uzun ağız çizgisi ve yaşına uygun açık kanat uçları birlikte değerlendirilir; yalnız iri, koyu bir silüet yeterli değildir.

Afrika ve Asya’daki karşılaştırmalarda Tawny Eagle (Aquila rapax) da önemlidir. BirdLife Güney Afrika hesabı, Bozkır Kartalının ağız çizgisinin göz ortasının gerisine uzanmasını yararlı bulur. Fotoğraf açısı ve öteki özelliklerle birlikte değerlendirilir; her bireyde gözün arkasını aşması şart koşulmaz.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Bozkır ve yarı çöllerdeki açık alanları kullanır. Moğolistan’daki 1998–2007 araştırması, yüksek dağ, orman, orman-bozkır, dağ bozkırı ve çöl bozkırı bölgelerinde etkin yuvaları izlemiştir. Bunlar çalışma alanı sınıflarıdır; her yuvanın kapalı ormanda bulunduğunu göstermez.

Yuva Yeri

Uzman tür anlatımında yuva, çoğunlukla yerde, bazen çalı veya küçük ağaçtaki geniş dal platformudur. İç döşemesi çevredeki malzemeye göre değişir. Tipik 1–3 yumurta, yaklaşık 45 günlük kuluçka ve yumurtadan çıkıştan sonra 55–65 günde uçma bildirilir. Bu uzman derlemesindeki süreler Türkiye’de ölçülmüş bir örneklemi temsil etmez. Yuvaya yaklaşılmaz; yeri açıkça paylaşılmaz.

Günlük Alan Kullanımı

Güney Afrika’nın 2025 uzman hesabı, üreme dışındaki kuşların geçici böcek bolluğu ve leşlerden yararlandığını, besin değiştikçe geniş alanlarda dolaşabildiğini anlatır. Bir beslenme noktasında toplanmaları, orada üredikleri anlamına gelmez.

Dünya Yayılışı

Üreme kuşağı doğu Avrupa’dan Kazakistan ve Moğolistan üzerinden kuzey Çin’e uzanır. Türkiye’de de küçük bir üreyen topluluk vardır. Kuşların büyük bölümü kış için Orta Doğu, kuzeydoğu ve doğu Afrika ile güney Asya’ya gider.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye yalnız geçiş ülkesi değildir. 2024 Sinop Ekoloji Sempozyumu’ndaki İngilizce bilimsel özet, ayrı bir üreyen topluluk ve Orta Anadolu’da yuvada doğmuş kuşların vericiyle izlenmesini bildirir. Göç değerlendirmesi literatür, gözlem ve rüzgâr santrali izleme kayıtlarını birleştirir. Bildirilen İstanbul Boğazı ilkbahar üst sayısı, 2015’te 45 bireydir; bütün ülkenin üreyen çift sayısı değildir.

Göç Yolculuğu

2026–2035 küresel eylem planı, aynı üreme bölgesindeki bireylerin farklı kıtalarda kışlayabildiğini belirtir. Afrika’ya gidenlerin Kızıldeniz çevresinde döngüsel yolları vardır. Bu genel örüntü, Türkiye’de görülen her kartala aynı rota veya ülke dizisi atamaya yetmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Moğolistan’ın 1998–2007 araştırmasında, yuvalar ve yarım metre çevrelerindeki av kalıntıları incelenmiştir. Brandt tarla faresi (Lasiopodomys brandti) önemli av olarak bildirilir. Bu yerel bulgu Türkiye’ye ait besin yüzdesi değildir.

Nasıl Avlanır?

Küçük memeli ve kuşların yanında sürüngen ve böcek de yer; leşten yararlanır. Havada süzülüp avına iner, kemirgen deliği girişinde bekleyebilir veya yerde yürüyerek yakalar. Bu yöntemler her görülen avın aynı tür olduğunu göstermez.

İlginç Bilgiler

## Yumurta ve Uçan Yavru Aynı Sayı Değildir Moğolistan’ın 1998–2007 çalışmasında 43 yumurtalı üreme girişiminde 1–3 yumurta, ortalama 1,9 bulunmuştur. Ayrı bir 37 girişimlik değerlendirmede uçan yavru ortalaması 0,89’dur. Yumurta sayısı ile uçan yavru sayısı aynı başarı ölçüsü değildir. ## Bir Kartalın Rüzgâr Deneyi Güney Galler’in Black Mountains bölgesinde 2012 yazındaki uçuş deneyleri tek bir eğitimli erkekle yapılmıştır. Reynolds ve arkadaşlarının 2014 yayını, 45 uçuşta aygıt ve yer videosuyla belirlenen 2.594 kısa kanat toplama hareketini incelemiştir. Daha çalkantılı havada bu hareketler sıklaşmıştır. Yazarlar tek kuşluk sonuçtan bütün türün davranış sıklığına genelleme yapmaz; kanat toplamanın rüzgâr yükünü ne ölçüde hafiflettiği de belirsizdir. ## Besin Alanındaki Tehlikeler 2026–2035 küresel eylem planı, güvenli olmayan elektrik hatlarında çarpılmayı, enerji tesislerine çarpmayı, zehirlenmeyi, yasa dışı öldürmeyi ve habitat kaybını başlıca tehditler arasında sayar. Etkileri bölgelere göre değişir; kalabalık beslenme alanı tek başına güvenli alan demek değildir. ## Dünya Tahmini Nasıl Okunmalı? Aynı küresel plan, eski bir dünya tahminini bugünkü kesin sayım gibi sunmaz. 2015’e dayanan 50.000–75.000 erişkin tahmininden ve sonrasındaki azalmadan söz ederek sayının 30.000 çift veya altına inmiş olabileceğini değerlendirir. Birey ile çift birimleri farklıdır; bu çıkarım yeni tam dünya sayımı değildir.

Tavşancıl

Aquila fasciata

Takım Accipitriformes
Familya Atmacagiller (Accipitridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Alttan açık gövde-koyu örtü karşıtlığı, sığ parmaklı dar köklü kanat, uzun kuyruk ve erişkin geniş uç bandı.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Tavşancıl (Bonelli’s Eagle, Aquila fasciata), uzun kuyruklu ve çevik yapılı bir kartaldır. Erişkinin açık gövdesi koyu kanatlarla karşıtlık oluşturur. Genç kuş ise alttan kızılımsıdır; bu nedenle erişkindeki açık gövdeyi göstermeyen her kuşu türün dışında bırakmak doğru değildir.

Genel Görünüm ve Duruş

Baş gövdeye oranla küçük, boyun biraz uzun, kuyruk belirgindir. Tünemiş kuşta kuyruk kapalı kanatların uçlarını aşar. Büyük kartallarla karşılaştırıldığında kanatlar görece kısa, geniş ve yuvarlak uçlu görünür. Bu oranlar, yalnız koyu bir kuş gördüğümüzde de işe yarar; gölge altında renkler silinse bile baş, kanat ve kuyruk arasındaki ilişki seçilebilir.

Bacakların ayaklara kadar uzanan bölümü tüylüdür; güçlü parmaklar ve iri pençeler bu tüylerin altından çıkar. Ayakların hemen üzerindeki tüy örtüsü, tünemiş kuşu yakından izlerken seçilebilir. Uçuşta bu ayrıntının görülmemesi, bacaklarının tüysüz olduğu anlamına gelmez.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkinin alt tarafı beyazımsı, göğüs ve karın üzerindeki koyu çizgiler belirgindir. Gözün renkli bölümü gençtekinden daha açıktır. Kuyruk gri ve ince bantlıdır; uç bölümüne yakın geniş koyu bir bant bulunur. Bu bant, kuyruğun bütününün siyah olduğu anlamına gelmez.

Erkek ve dişi aynı temel tüy desenini taşır; dişi genellikle daha iridir. İspanya, Portekiz ve Fransa’da 1999–2012 arasında yakalanan kuşların fotoğraflarını inceleyen 2013 çalışmasında erkeklerin alt tarafının çoğu kez daha beyaz, koyu çizgilerinin daha seyrek olduğu; dişilerin bacak tüylerinin daha koyu olabildiği gösterilmiştir. Renk farkını bütünüyle yok saymak da, her açık kuşa erkek demek de yanıltıcıdır. Yaşları benzer kuşların desenleri karşılaştırılmalıdır.

Genç kuşun başı açık kahverengi, gövdesinin altı ve kanat altı örtüleri kestane-kızıl tonludur. Kanadın gövdeye yakın uçuş tüyleri daha açık ve düzenli koyu bantlıdır. Kuyruk açık kahverengi ve ince bantlıdır; erişkinin geniş koyu uç bandı bulunmaz. Gözün renkli bölümü de koyudur. Bu giyside erişkinin beyaz gövdesi ile koyu kanat örtüleri arasındaki karşıtlık henüz oluşmamıştır.

Erişkinliğe geçiş bir anda gerçekleşmez. Eski gençlik tüyleri ile yenilenmiş, erişkin desenli tüyler aynı kanat veya kuyrukta bir arada bulunabilir. Bazı kuşların gövdesi hâlâ sarımsıyken uçuş tüyleri erişkinliğe yaklaşmıştır. Bu geçişin hızı değişebildiği için yalnız böyle bir karışım görmek kuşa kesin bir yaş vermeye yetmez.

Uçuşta Görünüm

Uçan erişkinde, kanadın altını örten kısa tüyler koyu görünürken uzun uçuş tüyleri daha gridir. İki tüy grubunun rengi aynı değildir.

Uçuşta kanat, gövdeye birleştiği yerde daralır; arka kenarında dışa taşan dolgun bölüm seçilir. Kanat ucundaki ayrık uçuş tüyleri, başka büyük kartalların derin parmaklı görünüşüne göre daha sığdır. Kuyruk ve kanat biçimi gövde deseniyle birlikte değerlendirilir.

Üstten erişkin koyu kahverengidir ve sırtında açık, beyazımsı bir leke görülür. Bu leke karın beyazlığıyla aynı yerde değildir. Gençlerde üst taraf daha kahverengi, uçuş tüyleri ve kuyruk ince bantlıdır. Yaş ilerlerken kanat ve kuyruktaki koyu kenarlar gelişir; yalnız sırtın bir an parlamasıyla karar verilmez.

Kanat vuruşları esnek ve hafiftir; benzer boydaki birçok yırtıcıya göre daha etkin kanat çırpar, daha az süzülür. Kur gösterisinde dik dalışların ardından yeniden yükselme görülebilir.

Ses ve Davranış

Çoğu zaman sessiz ve gözden uzak kalır. Üreme alanında tekrarlanan güçlü “kyak” sesleri veya uzayan tiz ıslıklar duyulabilir. Kur sırasında sesli ve hareketli alan gösterileri daha belirgindir; bu gösterilerin azaldığı dönemde kuşların bölgeyi terk ettiği sonucu çıkarılamaz.

Karıştırılabilecek Türler

Kaya Kartalının (Golden Eagle, Aquila chrysaetos) erişkini alttan da çoğunlukla koyu kahverengidir; ense tüyleri altın tonludur. Gençte kanatlarda ve kuyruk tabanında beyaz alanlar görülebilir; bunlar erişkin Tavşancılın açık gövdesiyle aynı deseni oluşturmaz. Her iki türde de baş görece küçük ve kuyruk uzun görünebildiğinden yalnız siluetin bir parçası yeterli değildir.

Küçük Kartalda (Booted Eagle, Hieraaetus pennatus) açık ve koyu renkli bireyler bulunur. Kanat uçları uzun parmaklı, kuyruk köşeli görünür. Önden bakışta omuzlardaki açık “far” lekeleri yararlıdır. Tavşancılın açık gövde–koyu kanat karşıtlığına benzeyen bir kuşta bile kanat ucu, omuz ve kuyruk birlikte karşılaştırılmalıdır.

Kızıl Şahin (Long-legged Buzzard, Buteo rufinus), özellikle kızılımsı gövdeli genç Tavşancılı andırabilir. Şahinin kanat bileğinde belirgin koyu lekeler aranır; renk biçimleri arasında büyük değişkenlik vardır. Genç Tavşancılda ise gövde ve kanat örtülerinin daha tekdüze kızıllığı önemlidir. Yalnız sıcak bir gövde rengi görmek bu iki kuşu ayırmaz.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Batıdaki yayılış alanında kayalıklar, uçurumlar ve açık av sahaları önemlidir. İspanya’daki uzman hesabı yuva için çeşitli büyüklükte kaya duvarlarını; avlanma çevresinde dağlık araziler kadar tepelikleri ve uygun ovaları da kapsar. Kapalı ormanın varlığı ya da yalnız bir uçurum görülmesi yeterli bir açıklama değildir. Yuva kurulabilecek yüzey ile avın bulunabildiği açık veya yarı açık çevre birlikte değerlendirilmelidir.

Yuva Yeri

Yuvası kalın dallardan oluşan, içi yeşil dal ve otlarla döşenen büyük bir platformdur; kayalıkta veya uygun ağaçta bulunabilir. Fransa nüfusuna ilişkin 2024 makalesinin üreme derlemesinde genellikle 1–2, nadiren 3 yumurta; 37–41 günlük kuluçka ve 55–65 günlük yuvada gelişim bildirilir. Dişi kuluçka ve yavru bakımına daha çok, erkek besin sağlamaya daha çok katılır. Bunlar aynı makaledeki GPS ölçümlerinden türetilmiş yeni süreler veya Türkiye’ye özgü sonuçlar değildir. Uçuşun başlaması, gençlerin hemen bağımsızlaşması anlamına gelmez. Yuva yakınında gözlem için kuşlar rahatsız edilmemelidir.

Günlük Alan Kullanımı

Günlük hareketler de sabit değildir. Fransa’nın Akdeniz kesiminde 2009–2021 arasında 48 erişkin GPS cihazlarıyla izlenmiştir; üreme dönemi hareket karşılaştırmalarına yeterli veri bulunan 19 dişi ve 24 erkek girmiştir. Yağmurlu günlerde her iki eşeyin de uçuşta olduğu kayıtların payı azalmıştır. Bu bulgu kuşun o gün hiç beslenmediğini veya Türkiye’de her çiftin aynı büyüklükte alan kullandığını göstermez.

Dünya Yayılışı

Tavşancılın yayılışı Akdeniz havzasından Hindistan’a, Güney Çin’e ve Hindiçin’e uzanır. AviList iki alt tür kabul eder: bu geniş alandaki Aquila fasciata fasciata ile Endonezya’nın Küçük Sunda Adaları’ndaki Aquila fasciata renschi. Bunlar tek bir kesintisiz kuş topluluğu gibi düşünülmemelidir. Eski bilimsel çalışmalarda görülen Hieraaetus fasciatus adı aynı türe aittir; güncel kabul edilen cins adı Aquila’dır.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’de seyrek üreyen bir kartaldır. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde, 2013–2019 dönemi için 6–20 çift tahmini bulunur. Tahmin, sınırlı veriye dayanan uzman görüşü olarak sınıflandırılmıştır; günümüzdeki kesin çift sayısı veya bütün yuvaların sayıldığı bir sonuç değildir. Türkiye’de üreme ayrıca doğrudan belgelenmiştir: 2003 ilkbaharında Batman’ın Hasankeyf çevresindeki bir çiftin bir yavru büyüttüğünü bildiren İngilizce bilimsel makale vardır. Bu tek çiftin başarısı ülke genelindeki bütün çiftlerin başarısı yerine kullanılamaz.

Göç Yolculuğu

Erişkinlerin yıl boyunca üreme alanına bağlı kalması ile gençlerin doğdukları yerden dağılması farklı hareketlerdir. İspanya’ya ilişkin uzman derlemesi erişkinleri yerleşik olarak tanımlar; gençlerin ise doğdukları alandan çok uzaklaşabildiğini bildirir. Bu dağılma, her yıl aynı tarihlerde aynı kuzey–güney yolunu izleyen toplu göç anlamına gelmez. Türkiye’de görülen bir gencin doğum yeri veya izlediği yol, o bireye ait izleme kanıtı olmadan belirlenemez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Besinini orta boy kuşlar, memeliler ve sürüngenler oluşturur. Kıbrıs’ta 1999–2001 döneminde 14 üreyen çifti ele alan çalışmada, sindirilemeyip geri çıkarılan 612 besin topağı ve 528 av kalıntısından toplam 1734 av tanımlanmıştır. Kuşlar başlıca gruptur; keklik ve güvercinler, memeliler arasında da sıçanlar öne çıkar. Bu bölgesel sonuç, Türkçe adından hareketle her yerde besininin çoğunu tavşanların oluşturduğu varsayımının uygun olmadığını gösterir. İncelenen üreme dönemi örnekleri bütün coğrafyanın yıl boyu besin oranları değildir.

Nasıl Avlanır?

Avını yüksek bir noktadan bekleyerek yakalayabilir; ancak çoğu kez arazi üzerinde alçaktan ilerleyip avını arar ve sürpriz bir saldırı yapar. Böyle bir uçuş, yalnız yükselen havada dönerek çevreyi taramaktan farklıdır. Kanat vuruşları ve ani yön değişimleriyle avın peşini bırakmayabilir. Davranış görülmeden, kartalın yalnız süzülmesinden ne yakaladığı anlaşılmaz.

İlginç Bilgiler

## Yuva Yapımı ve Başarı Yuvaya çok dal taşımak tek başına daha başarılı ebeveyn olmak demek değildir. İspanya’nın Murcia ve Almería illerinde 2011–2016 döneminde, 16 çiftin 32 tanınabilir bireyi toplam 4131 saat izlenmiştir. Yumurta öncesi dönemde erkeklerin getirdiği malzeme miktarıyla üreme başarısı göstergesi arasında anlamlı ilişki bulunmamıştır. Başarı hesabında en az 50 günlük yavrular başarılı sayılmıştır. Sonuç, yuvanın işe yaramadığını veya yapımın bedelsiz olduğunu göstermez; erkeğin daha çok malzeme taşımasının başarıyla bağlantısını sınar. ## Kanat Uzunluğu ile Eşey İspanya, Portekiz ve Fransa’da 1999–2012 arasında yakalanan 175 Tavşancılın eşeyi genetik inceleme veya doğrulanmış üreme davranışıyla belirlenmiştir. Makaledeki kanat uzunluğu karşılaştırmasında 71 erkek ve 70 dişi bulunur; bu ölçüde anlamlı eşey farkı saptanmamıştır. Araştırmacılar kanat uzunluğu ile iki kanat ucu arasındaki açıklığı ayrı ölçüler olarak ele alır. Dolayısıyla bu iki ölçüyü karıştırmak veya “daha uzun kanatlı olan mutlaka dişidir” demek uygun değildir. Aynı araştırmada bütün beden ölçülerinin örneklem büyüklüğü de aynı değildir. ## Ağaçta Yuvalayan Çiftler Tavşancıl yuvası mutlaka bir uçurumda değildir. Kıbrıs’ta adanın kuzeyini kapsamayan 1999–2009 araştırmasında 17 çift büyük kızılçamlarda, altı çift kayalıklarda yuvalamış; iki çiftin hem ağaç hem kaya yuvası bulunmuştur. Bu nedenle bir ağaç yuvası görmek türü baştan elemek için gerekçe değildir. Bu sayılar, Türkiye’deki çiftlerin aynı oranda ağaç seçtiği anlamına gelmez. ## Kesinleşen ve Belirsiz Kayıplar İzleme cihazı her kaybın nedenini kesinleştirmez. Kıbrıs’ta 2002–2009 arasında radyo vericisi takılan 14 kuşun izlenmesinde iki erişkin olmayan kuşun vurulduğu, gençlik giysisindeki bir kuşun zehirlendiği saptanmıştır. Dördüncü olayda erişkin bir kuşun yalnız cihazı bulunmuş; kaybın insan etkisiyle ilişkili olabileceği yorumlanmıştır. Bu son kayıt, ilk üç olayla aynı kesinlikte bir ölüm nedeni vermez. Sonuç, bu küçük örneklemde doğrudan insan etkisinin önemini gösterir; bütün Türkiye için ölüm oranı değildir.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...