← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Çulluk · Scolopax rusticola

Hızlı Tanı

Çulluk (Scolopax rusticola; İngilizce Eurasian Woodcock), tombul gövdeli, kısa bacaklı, uzun ve düz gagalı bir orman kuşudur. İri gözleri başın oldukça gerisindedir. Kuru yapraklar arasındaki bir kuşta, başın arkasını enine kesen geniş siyah bantlar ve karmaşık kahverengi desen birlikte aranır. Orman tabanında hareketsiz dururken fark edilmesi güçtür; ağaçlar arasında kalkıp uzaklaştığında yuvarlak kanatları daha kolay seçilir.

Ornitolog Andrew Hoodless’ın tür incelemesi, Çulluğun uzun gagası ile başın gerisine yerleşmiş iri koyu gözlerini, yakından bakıldığında en dikkat çekici yapısal özellikler olarak anlatır. İnce uçlu gaga, kalın gövdenin önünde belirgin bir uzantı oluşturur. Yapraklar içindeki deseni kadar, bu baş-gaga oranına bakmak da kuşun şeklini anlamayı kolaylaştırır.

Genel Görünüm ve Duruş

Üst tarafta siyah, kahverengi, pas kızılı ve gri tonlar birbirine karışır. Alt taraf krem-gri bejdir ve ince enine çizgiler taşır. Göz ile gaga arasında koyu bir çizgi, başın gerisinde ise üç-dört geniş siyah bant görülebilir. Fransa’nın OFB hesabı bu bantlarla alt taraf çizgilerini ayrı ayrı tarif eder. Üst gaga ucu, topraktaki avı kavrarken hareket edebilir. Kısa bacaklar gövdeyi yere yakın gösterir; uzun gaga, gizlenmiş kuşun yaprak örtüsü içinden seçilen ilk parçası olabilir.

Kuyruğun üstten görülen ucu gri-kahverengiyken aynı tüyün alt yüzündeki uç beyazdır. Dunning ve arkadaşlarının 2023 çalışması bu iki yüzü mikroskopla karşılaştırır. Beyaz bölgede tüyün ana ekseninden çıkan dallar kalınlaşmış, yassılaşmış ve birbirinin üzerine dizilmiştir. Üstteki kahverengi ince dallar ise bu açık yapıyı örter. İncelenen tüyler İsviçre’de 1995’te yabani kuşlardan doğal olarak dökülmüş örneklerdir; iki yüz arasındaki fark aynı tüy üzerindedir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişinin tüy deseni ve genel yapısı birbirine çok benzer. Hoodless’ın 1995 tür incelemesi, üreme davranışı dışında sahada bunları ayırmanın güçlüğünü vurgular. Yazıda erkek gagasının biraz daha kısa olma eğilimi de anılır; bu, her kısa gagalı kuşun erkek olduğu anlamına gelmez. Tek bir görünüş farkını eşey işareti saymak yerine, gözlenen davranış ve kuşun bütün yapısı birlikte değerlendirilir.

Genç–erişkin ayrımında Fransa OFB hesabı, kanat uçuş tüylerinin aşınmasıyla büyük örtü tüylerinin deseninin incelendiğini belirtir. Bunlar uzaktan görülen genel kahverengilikten daha ince ayrıntılardır. Kuşu sırf yaşını belirlemek için ürkütmek yerine, kendiliğinden görülen tüy ayrıntıları kaydedilmelidir.

Uçuşta Görünüm

Kalkışta kızıl-kahverengi, yuvarlak kanatlı siluet ağaçların arasından uzaklaşır. Kanatta veya kuyruk sokumunda güçlü, zıt renkli bir şerit beklenmez. Uzun gaga ve kısa bacaklı, dolgun gövde bu uçuşta da önemlidir. Naturalis hesabının tarif ettiği bu kaçış görünümü, erkeğin alacakaranlıkta ağaç tepelerinin üzerinde yaptığı kur uçuşundan ayrılmalıdır; birincisinde kuş örtüden ayrılır, ikincisinde eş arama davranışı görülür.

Ses ve Davranış

Erkeğin kur sesinde keskin bir “psiip” ile daha pes, yuvarlanan “kroar” benzeri notalar sırayla duyulabilir. Oiseaux.net hesabı tiz bölümün daha uzağa ulaştığını; uzak kuşta yalnız bu bölümün işitilebileceğini anlatır. Yazıyla verilen heceler yaklaşık ses tarifidir. Gösteri dışındaki sessizliğiyle karşılaştırıldığında, gün batımında ağaçların üzerinde ses vererek ilerlemesi türün dikkat çekici davranışlarından biridir.

İngiltere’nin Hampshire bölgesinde 2019’da yapılan ses kaydı çalışması, kur uçuşundaki erkeklerin çağrılarını 20 orman noktasında incelemiştir. Araştırmacılar seslerin süre ve frekans özelliklerinden bireyleri ayırmayı denemiştir. Bazı ses kümeleri ayrılabilse de, çok sayıda kuşun benzer sesleri üst üste geldiğinde ayrım zorlaşmıştır. Aynı açıklıktan birkaç geçiş görmek ya da duymak bu nedenle kendiliğinden aynı sayıda farklı erkek anlamına gelmez.

Yerdeki yuvada dişi kuluçkaya yatar. Britanya’nın 1945–1989 yuva kayıtlarını inceleyen araştırmada, yumurta sayısı kesin belirlenen 277 yuvanın büyük çoğunluğu dört yumurtalıdır; aralık 2–5’tir. Süresi yeterince kesin izlenmiş 15 kuluçka kaydı ise 17–24 gün arasında değişmiştir. BTO’nun Britanya verilerine dayanan hesabında tipik kuluçka 21–24 gündür. Sık görülen süre ile araştırmadaki bütün uç değerler aynı şey değildir.

Oiseaux.net’in uzman hesabı erkeklerin birden fazla dişiyle eşleşebildiğini anlatır. Çifti sürekli yuvanın başında birlikte görmeyi beklemek bu üreme düzenine uygun değildir.

Yavru yumurtadan tüylü çıkar ve yuvada uzun süre hareketsiz beklemez. BTO’nun Britanya hesabı uçuşa geçiş için 15–20 gün verir. Dolayısıyla yerde yürüyebilen bir yavruyu görmek, onun uçabilen ve bütünüyle bağımsız bir kuş olduğu anlamına gelmez. Dişiyi bulmak için yavru izlenmez; yakından takip etmek ailenin örtüden ayrılmasına yol açabilir.

Karıştırılabilecek Türler

Suçulluğunda (Gallinago gallinago; İngilizce Common Snipe) baş ve sırt boyunca uzanan açık çizgiler belirgindir. Oiseaux.net hesabı koyu sırt üzerinde krem-açık kızıl uzun şeritleri, çizgili başı ve lekesiz beyaz karnı tarif eder. Çulluğun baş gerisindeki geniş bantlar ise eninedir. Uzun gaga iki türde de bulunduğundan, çizgilerin yönüyle gövdenin dolgunluğu karşılaştırılır. Islak çayır veya orman ortamı teşhise yardımcıdır, ancak kuşun deseni yerine geçmez.

Çobanaldatan (Caprimulgus europaeus; İngilizce European Nightjar) da yaprak ve ağaç kabuğunu andıran kahverengi desenleriyle gözden saklanır. Ancak gagası çok küçüktür; geniş ağız açıklığıyla havadaki böcekleri yakalar. Uçuşu daha uzun kanatlı ve kuyruklu bir siluet verir. Dala konduğunda çoğu kez dal boyunca uzanır. Çullukta ise uzun, düz gaga ve yere yakın dolgun gövde öne çıkar. İki türün alacakaranlıkta görünmesi aynı kuş olduklarını göstermez.

Dünya Yayılışı

Avrasya’nın ılıman ve kuzey orman kuşağında geniş fakat her yerde kesintisiz olmayan bir üreme yayılışı vardır. AviList v2025b hesabı Britanya Adaları ve İskandinavya’dan kuzey İberya’ya, Azor ve Kanarya adalarına; doğuda Rusya ile kuzey ve orta Japonya’ya uzanan alanları sayar. Kafkasya ve Himalayalar’daki üreme alanları da ayrı parçalar oluşturur. Kışın yayılış kuzey Afrika’ya ve Asya’da daha güneye uzanır. İncelenen v2025b sürümünde alt türlere ayrılmayan tek tür olarak ele alınır.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’de göç ve kış kayıtlarının yanında üreme kayıtları da vardır. OSME’nin Ocak 2025 bölge listesi kuzeydoğu Türkiye’deki eski üreme bilgilerini ve Bolu’da Mayıs 2023’te bildirilen üremeyi aktarır. Bu son bilgi derlemede kişisel iletişim kaydıyla yer alır. BirdLife’ın 2021 ekinde 2002–2012 verilerine dayanan 10–100 çift tahmini bulunur. Tahmin kısmi veriden çıkarılmıştır; kısa ve uzun dönem eğilimleri bilinmiyor gösterilmiştir. Böylece ülkenin kış ziyaretçisi olmasıyla az sayıdaki üreme topluluğu birbirine karıştırılmaz.

Göç Yolculuğu

Kuzey Avrasya kuşları göçmendir; güneybatı Avrupa’da yerleşik topluluklar da bulunur. EURING/CMS atlası Avrupa’daki temel yönü kuzeydoğu–güneybatı olarak anlatır. Sonbaharda ekim-kasımda kış alanlarına ulaşılır; ilkbahar hareketi martta belirginleşir. Sert soğuk, kış içinde kıyıya veya güneye ek yer değiştirmeler doğurabilir. Bu bağlantılar farklı kökenli kuşların kış alanlarında karışabildiğini gösterir; atlas verilerinin büyük bölümü avlanarak yeniden bulunan kuşlardan geldiği için, bütün bireylerin hareketi eşit ölçüde örneklenmiş değildir.

Üreme Alanı

Nemli geniş yapraklı, iğne yapraklı veya karışık ormanları kullanır. Oiseaux.net hesabında yüksek enlemler ve dağlarda iğne yapraklı-karışık ormanlar, alçak kesimlerde geniş yapraklı ormanlar öne çıkar. Önemli ortak özellik, uzun gagasının girebileceği kadar nemli orman toprağıdır. Ağaçların varlığı tek başına yeterli değildir; beslenilecek toprakla kuşu saklayan örtünün birlikte bulunması gerekir.

Yuva Yeri

Dişi yerde sığ bir çukura, az miktarda kuru yaprak ve bitki parçasıyla yuva kurar. Çulluğun kapalı ağaç kovuğunda yuvaladığı düşünülmemelidir. Yuva zemindeki örtüye karışır; kuluçkaya oturan dişi de kahverengi deseniyle saklanır.

Günlük Alan Kullanımı

İngiltere’deki Derbyshire ve İskoçya’daki Angus alanlarını karşılaştıran 2007 yayını, üreme döneminde gündüz beslenilen yerlerle gece kullanılan tarlaların değişebildiğini gösterir. Radyo vericili kuşlar ilkbaharda gün batımından sonra açık alanlara geçiyordu; bu kullanım yaz ilerledikçe azalıyordu. Yoğun kullanılan beslenme noktaları günlük hareket alanının küçük parçalarıydı. Ormanla komşu çayırların farklı saatlerde kullanılabilmesi, gündüz saklanılan yerle besin bulunan yerin aynı olmak zorunda olmadığını gösterir.

Ne Yer?

Toprak solucanları başlıca besinlerdendir. Derbyshire, İngiltere ile Angus, İskoçya’daki üreme alanlarını karşılaştıran Hoodless ve Hirons çalışmasında, erişkin ve yavru besinlerinin tahmini kütlesinde solucanlar %50–80 pay taşıyordu. Örümcekler, uzun bacaklı örümceğimsiler ve kınkanatlı böcekler de önemliydi. 1991–1992 dışkı örnekleriyle incelenen bu yerel beslenme, yalnız av saymakla ölçülmemiş; avların kütlesi de hesaba katılmıştır. Bölge ve erişkin–yavru grubu arasında farklılıklar bulunmuştur.

Nasıl Avlanır?

Nemli toprağı uzun gagasıyla yoklar. 2013 anatomik çalışmasında Birleşik Krallık’ın Dorset bölgesinden sağlanan Çulluk örnekleri incelenmiştir. Gaga ucunun kemik yapısında öne açılan çok sayıda duyusal çukur görülmüştür. Bu, gözle görünmeyen avla temasın ve duyusal bilginin önemini anlamaya yardım eder. Çalışma farklı kuşları karşılaştırdığı için, başka türde ölçülen her algılama yeteneği Çulluğa otomatik olarak yüklenmez.

Geniş Görüş Nasıl Ölçüldü?

1994’te yayımlanan görüş alanı araştırmasında uyanık kuşların göz yansıması ölçülmüştür. Sonuçlar yatay düzlemde çevreyi kuşatan panoramik görüşü ve başın üstündeki geniş kapsama alanını gösterir. Normal baş duruşunda gaga bu görsel alanın dışında kalabilir. Dolayısıyla başın gerisindeki göz, kuşun her noktayı aynı keskinlikte gördüğü veya toprağın içini gözle seçtiği anlamına gelmez; beslenirken kullandığı duyularla gözetleme işlevi birlikte düşünülmelidir.

Kuyruğun İki Yüzü

İsviçre’de doğal olarak dökülmüş kuyruk tüyleriyle yapılan ve 2023’te yayımlanan optik incelemede, beyaz alt uçların ışığı çok güçlü yansıttığı ölçülmüştür. Üç ayrı tüyde yapılan ölçümler, mikroskop görüntüleri ve modeller birlikte değerlendirilmiştir. Yazarlar bu parlak beyazlığın loş ışıkta iletişime yardım edebileceğini önerir. Ölçülen yansıma gerçektir; kuşların bu işareti hangi durumlarda nasıl kullandığının tamamı aynı deneyde sınanmış değildir.

Yuva Kaydının Sınırları

Britanya’nın 1945–1989 yuva kayıtlarını inceleyen çalışmada, oturan dişinin kazara kaldırılması ve ormancılık çalışmaları bazı terklerle ilişkilendirilmiştir. Yazarlar, insan tarafından bulunan ve yeniden kontrol edilen yuvalardaki kayıpların rahatsız edilmeyen yuvaları tam temsil etmeyebileceğini belirtir. Çulluğun yuvasında hareketsiz kalması güvenli biçimde yaklaşılabileceği anlamına gelmez; dişinin kendiliğinden beslenmeye gitmesini beklemek de yuvayı ziyaret etmek için gerekçe değildir.

Fotoğraftan Davranışa

2025’te yayımlanan başka bir çalışma, Avrasya’nın üreme kuşağından toplanan fotoğraflarda 399 yuvayı değerlendirmiştir. En eski kare 1969’a aittir; fotoğraf derlemesi 2024’ün ortasına kadar sürmüştür. Bazı yuvalarda taze dışkı ve dökülmüş tüyler görülmüştür. Dişi yuva üzerinde görünen kareler bu analizden çıkarılmıştır; her fotoğrafın hangi koşulda çekildiği bilinmediği için izler doğrudan bir kaçış deneyi sayılmaz. Yazarların korkuyla tüy bırakma veya kaçışı kolaylaştırma açıklamaları, savunma başarısı ölçülmüş kesin sonuçlar değildir.