Ak Turna

Hızlı Tanı

Ak Turna (Leucogeranus leucogeranus; Siberian Crane), beyaz gövdesi ve yüzündeki kırmızı, tüysüz deriyle tanınan uzun bacaklı bir turnadır. Erişkinde bacaklar pembemsi kırmızıdır. Yüz deseni, genel beyazlıktan daha belirleyici bir ayrıntıdır.

Genel Görünüm ve Duruş

Kırmızı yüz alanı gaga kökünden gözün arkasına uzanır. Uzun gaga koyu kırmızıdan siyahımsıya değişir; göz açık sarıdır. Beyaz boyun, koyu gagayla ve çıplak yüzle belirgin bir karşıtlık oluşturur.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi aynı tüy renklerini taşır. Erkek genellikle daha iri, dişinin gagası genellikle biraz daha kısadır; bunlar tek bir kuşun uzaktan güvenle eşeyini söylemeye yetmez.

Gençlerde baş ve boyunla sırtın önemli bölümü kızıl kahverengidir. Kanadın dış uçuş tüylerinin üzerindeki örtü tüylerinde de bu renk görülebilir. Bu nedenle genç Ak Turna, erişkinin neredeyse bütünüyle beyaz görünüşünü henüz taşımaz.

Uçuşta Görünüm

Düzenli uçuşta boynunu öne uzatır, uzun bacakları geride kalır. Açılan kanadın dışındaki siyah uçuş tüyleri, beyaz kanatla belirgin biçimde ayrılır; bütün uçuş tüyleri siyah değildir.

Ses ve Davranış

Sesi, birçok turnanın kalın borazan sesinden daha ince ve flütü andırır. Eşler, birbirini izleyen uyumlu seslerle birlikte ötüşür. Daha yumuşak temas sesleri de birbirlerinin yerini bildirmeye yarar.

Gösteri sırasında eğilme, sıçrama, koşma ve kanat açma hareketleri yapabilir; bitki parçalarını havaya atabilir. Birlikte ötüşürken erkek kanatlarını sırtına doğru kaldırırken dişi kanatlarını çoğunlukla kapalı tutar.

Karıştırılabilecek Türler

Turna (Grus grus; Common Crane), erişkinde gri gövdelidir; başında siyah alanlar ve göz arkasından uzanan beyaz bir şerit bulunur. Kırmızı alanı daha çok tepededir. Ak Turnanın beyaz gövdesi ile geniş kırmızı yüzü birlikte değerlendirilmelidir.

Büyük Ak Balıkçıl (Ardea alba; Great Egret) da beyaz ve uzun boyunludur, ancak bütün kanat tüyleri beyazdır. Düzenli uçuşta boynunu gövdesine doğru toplar. Ak Turnadaki kırmızı yüz ve siyah dış uçuş tüyleriyle birlikte bu duruş farkı tanımaya yardım eder.

Dünya Yayılışı

Günümüzdeki ana topluluk kuzeydoğu Sibirya’da ürer, Çin’de Yangtze Havzası’nın Poyang Gölü çevresinde kışlar. Tür yok olma tehlikesi çok yüksek olan kuşlar arasındadır. Eskiden İran ve Hindistan’a uzanan batı ve orta topluluklar ise neredeyse tükenmiştir; eski kışlama alanları bugünkü düzenli yayılışla karıştırılmamalıdır.

Türkiye’deki Durumu

OSME’nin Ağustos 2024 bölgesel listesi Ak Turnayı Türkiye için rastlantısal görülen tür olarak kaydeder. Türkiye, bu türün düzenli üreme veya kışlama alanı gibi sunulmamalıdır. Nadir bir Ak Turna kaydının değerlendirilmesinde tarih, yer, yaş ve tanıyı gösteren açık görüntüler önem taşır; bir görülme kaydı kendi başına üreme kanıtı olmaz.

Göç Yolculuğu

Göç sırasında beslenmek ve dinlenmek için geniş, sakin sulak alanlardan yararlanır. 1996 IUCN derlemesinde anlatılan İran ve Hindistan bağlantıları tarihsel bağlamıyla okunmalıdır. Geçmişte kullanılan bir hattın bugün de düzenli işlediği varsayılamaz.

Üreme Alanı

Rusya’nın kuzeyindeki üreme alanlarında alçak ve açık tundranın sığ sulak alanlarını kullanır. Göl çevreleri ve otlarla kaplı su basmış düzlükler, çiftin çevresini görebildiği açık bir ortam sağlar.

Yuva Yeri

Rusya’daki üreme alanlarını anlatan IUCN uzman derlemesine göre yuva, ot ve saz benzeri bitkilerden yapılmış, çevresindeki suyun üzerine yükselen yassı bir yığındır. Genellikle iki yumurta bırakılır; kuluçka yaklaşık 29 gün, yavrunun uçmaya başlaması 70–75 gün sürer. İki yavrudan çoğu kez yalnız biri uçabilecek yaşa ulaşır. Bunlar Türkiye’de ölçülmüş değerler değildir. Nadir bir yuva olasılığında alana yaklaşılmamalı, konumu yaygınlaştırılmamalıdır.

Erkek de dişi de kuluçkaya yatar.

Günlük Alan Kullanımı

Çin’in Poyang Gölü çevresinde sığ su, çamurluk ve ıslak çayırlar beslenme alanı olabilir. Kuşların bu ortamları kullanma biçimi, ulaşabildikleri besinle değişebilir. Aynı göldeki farklı yüzeyler bu yüzden eşdeğer beslenme alanları sayılmaz.

Ne Yer?

Bitkilerin kök ve yumrularını, tohumlarını ve sürgünlerini yer; böcek, balık ve küçük memeliler de besinine katılabilir. Çin’deki kışlama alanlarında su bitkilerinin toprağın altında kalan yumruları önemli bir besindir. Bu yumrular, bitkinin besin depolayan şişkin bölümleridir.

Nasıl Avlanır?

Sığ suda yürürken uzun gagasını yumuşak zemine daldırır; çamur içindeki bitki parçalarını çıkarır. Islak çayırda ise kökleri kazıyıp çekerek alabilir.

Çin’de Poyang Gölü’nde 9–17 Mart 2011’de yapılan araştırmada, 178 gözlemde birer erişkin ya da genç kuş yaklaşık yirmişer dakika izlenmiştir. Her iki yaş grubu ıslak çayırda, sığ su ve çamurluğa göre daha az zamanını besin aramaya ayırmış, daha çok tetikte durmuştur. Burada besin arama süresi; gagayı zemine sokmak gibi girişimleri de kapsar. Kuşun bu süre boyunca ne kadar yiyecek yuttuğu veya enerji kazandığı doğrudan ölçülmüş değildir.

Yuva Yeri Su Altında Görünürse

Rusya’nın kuzeydoğu Yakutya bölgesindeki bir araştırma, 1995–2019 arasında yapılan 14 arazi taramasında belirlenen 37 yuva yerini incelemiştir. 2022’de yayımlanan çalışmada bu yerler 2001–2018 uydu görüntüleriyle karşılaştırılmış, uygun üreme alanını modellemek için bunlardan 20’si seçilmiştir. Su altında görünen yuva yerlerinin oranı arttığında, Çin’deki Momoge alanının 2007–2012 ve 2017–2018 yıllarına ait sonbahar sayımlarında daha az genç kuş kaydedilmiştir. Bu ilişki bir tehlikeye işaret eder; ancak uydu görüntüsündeki 30 metrelik bir karenin suyla kaplı olması, oradaki yumurtaların öldüğünü doğrudan göstermez. Yuva, çevresinden yüksek küçük bir çıkıntıda kalmış olabilir. Ayrıca sayımlar, her yavrunun yuvadan Çin’e kadar tek tek izlendiği bir çalışma değildir.

Değişen Beslenme Alanları

Çin’de Poyang Gölü çevresinin 1999–2016 verilerini bir araya getiren, 2020’de yayımlanmış araştırma başka bir değişimi göstermiştir. Doğal sulak alanlardaki turna sayıları azalırken 2015 ve 2016 kışlarında pirinç tarlaları ile yenilebilir su bitkileri yetiştirilen havuzlardaki sayılar artmıştır. Çalışma, kuş sayımlarını üç alt göldeki bitki yumrusu ölçümleri, su düzeyi kayıtları ve uydu görüntüleriyle karşılaştırmıştır. Doğal alanların kullanılmasındaki azalma, yumruların çok azalmasıyla ilişkili bulunmuş; araştırmacılar besin kıtlığını tarım alanlarına geçişin başlıca olası açıklaması olarak değerlendirmiştir. Bu, kontrollü deneyle kanıtlanmış tek neden değildir. Tarım alanlarını kullanabildiğinin görülmesi de doğal sulak alanların korunmasına artık gerek olmadığı anlamına gelmez.