Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Hazar Sumrusu
Hydroprogne caspia
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Hazar Sumrusu sumruların en irisidir. Yetişkinin güçlü, sivri kırmızı gagası; siyah tepesi; açık gri sırtı ve kanatları; beyaz gövdesi ve kuyruğu birlikte dikkati çeker. Bacakları siyahtır.
Uçan kuşta çok iri gaga, geniş kanatlar ve yalnız sığ çatallı kısa kuyruk birlikte aranır. Kanadın altından görülen koyu dış uçuş telekleri bu görünüşü tamamlar. Yalnız kırmızı gaga veya koyu kanat ucu yeterli değildir.
Genel Görünüm ve Duruş
Baş büyük, boyun kalın, gövde güçlüdür. Gaga düz ve uca doğru sivrilir; ince yapılı küçük sumruların gagasına benzemez. Baş, tüylerin duruşuna göre yuvarlak, köşeli veya kısa tepeli görünebilir.
Üreme giysisindeki yetişkinin tepesi siyahtır. Üreme dışında alın ve tepe çizgili veya açık benekli görünür; siyah başlık daha parçalıdır. Kuzey Amerika uzman rehberi, kışın alnın çizgili kalabildiğini özellikle belirtir. Tam siyah tepeyi yıl boyunca zorunlu işaret saymak, doğru türden bir kuşu dışlamaya yol açabilir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Yetişkin erkek ile dişi dış görünüşte benzerdir.
Gençte sırt ve kanat örtülerinde gri-kahverengi benekler, başta daha dağınık koyu işaretler görülür. Yeni Zelanda uzman hesabında genç gaga daha küçük ve turuncu, bacak ile ayaklar donuk turuncu veya siyah olarak tarif edilir. Sırttaki benekler ilk sonbahar tüy değişiminde azalırken baştaki kahverengilik daha uzun kalabilir.
Uçabilen genç, her zaman kendi başına beslenen bağımsız kuş değildir. Kuzey Amerika uzman anlatımında yetişkini izleyip besin isteyen gençlerin kışın ilerleyen dönemlerinde bile görülebildiği belirtilir. Yetişkini andıran büyük bedeni, hâlâ genç olmadığı anlamına gelmez. Birlikte uçan iki kuşa bakarken tüy yaşı, besin isteme ve yiyecek aktarımı izlenir; yalnız yan yana durmaları aile ilişkisini kanıtlamaz.
Uçuşta Görünüm
Uçuşu başka küçük sumrulardan daha martımsı görünebilir. Uzman tür hesabında göç uçuşunda gaganın öne, balık ararken suya doğru çevrildiği anlatılır. Aynı kuşun arama uçuşundaki baş-boyun duruşuyla yolculuk duruşu farklıdır.
Kanat üstü açık gridir; dış uçuş telekleri daha koyu olabilir. Alt yüzeyden bakıldığında kanadın dış bölümünde belirgin koyuluk görülür. Bu, üst tarafın bütünüyle siyah olduğu anlamına gelmez.
Ses ve Davranış
Sesi alçak, sert ve boğazdan gelen bir kraa benzeri çağrıyla fark edilebilir; daha kısa kow benzeri notası da tarif edilir. Uzakta duyulan sesi, kuşun iri gagası ve uçuş görünüşüyle birleştirmek yararlıdır. Yazılı heceler, gerçek sesin yalnız yaklaşık karşılığıdır.
Kur sırasında erkek balık sunabilir. Dişinin balığı kabul ederken gençlerin besin istemesine benzeyen hareketler yapabildiği belirtilir. Bu nedenle yiyecek alan veya besin ister gibi duran her kuş genç değildir.
Karıştırılabilecek Türler
Gülen Sumru Gelochelidon nilotica, İngilizce Gull-billed Tern, kısa, kalın siyah gagalıdır. Avrupa uzman rehberi, karaların üzerinde diğer sumrulardan daha sık avlandığını belirtir. Hazar Sumrusunun iri kırmızı gagasıyla siyah gaga arasındaki fark, erişkin karşılaştırmasında daha açıktır.
Kara Gagalı Sumru Thalasseus sandvicensis, İngilizce Sandwich Tern, ayrı bir türdür. Avrupa’daki tipik yetişkini daha ince siyah ve sarı uçlu gaga taşır. Hazar Sumrusunun gaga tabanı çok daha güçlü ve kırmızıdır; kuyruk çatalı daha sığdır. Yalnız siyah tepe, bu iki sumruyu ayırmaya yetmez.
Sumru Sterna hirundo, İngilizce Common Tern, ince gövdeli, derin çatallı kuyrukludur. Avrupa uzman rehberindeki tipik üreme yetişkininin gagası kırmızı ve siyah uçlu, bacakları kırmızıdır. Hazar Sumrusunda güçlü kırmızı gaga ve daha sığ kuyruk çatalı aranır.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Hazar Sumrusu yalnız deniz kuşu gibi düşünülmemelidir. Üreme yerleri kumlu veya taşlı kıyılar ile adalarda olabilir; bazı çiftler tek başına, bazıları kolonide ürer. Uzman tür hesabı geniş kumlu plajları olan adaları, beslenme alanı olarak da haliçleri, tatlı ve acı suları, koyları ve kıyıları belirtir. Uygun yuva zeminiyle balık aranan suyun aynı işlevi olmadığı unutulmamalıdır.
Yuva Yeri
Yeni Zelanda uzman hesabında yuva kum veya çakıldaki sığ kazıntıdır; 1–3 yumurtayı iki ebeveyn 21–28 gün boyunca kuluçkaya yatırır. Yavrular birkaç gün sonra yuvadan ayrılabilir. CIESM’nin Akdeniz özetinde ise 2–3 yumurta ve 20–22 gün belirtilir. Bunlar farklı bölgesel özetlerdir; Türkiye’deki her yuvanın aynı süreyi izlediğini göstermez. Yuvadan ayrılmak, uçmak ve bağımsız beslenmek aynı aşama değildir.
Günlük Alan Kullanımı
Kuzey Amerika uzman rehberi, türün korunaklı koylar, lagünler, nehirler ve büyük göllerde bulunduğunu; besin ararken genellikle açık denize uzaklaşmadığını bildirir. Tuzlu su ile tatlı su arasında tek bir zorunlu seçim yoktur. Dinlenme kıyısı, yuva yeri ve av suyu farklı alanlar olabilir. Bir kıyıda görülmesi, o kıyıda yuva bulunduğu anlamına gelmez; koloniler uzaktan izlenmelidir.
Dünya Yayılışı
Hazar Sumrusunun parçalı üreme yayılışı Avrupa, Asya, Afrika, Avustralya, Yeni Zelanda ve Kuzey Amerika’daki ayrı alanları kapsar. Kış alanları Afrika, Kızıldeniz, Basra Körfezi, güney Asya ve Amerika’nın Pasifik ile Karayip kıyılarındadır. Eski Sterna caspia adı, güncel Hydroprogne caspia ile aynı türün önceki cins birleşimidir.
CIESM’nin Akdeniz uzman rehberi, üreme dışı alanlar arasında doğu ve orta Akdeniz’i, Gine Körfezi’ni ve Nijer Nehri’nin iç deltasını belirtir. Aynı türün başka kıtalardaki toplulukları, farklı kıyı ve iç su sistemlerini kullanır. Bu nedenle Afrika’daki bir kış alanını bütün Hazar Sumrularının ortak hedefi saymak veya yalnız büyük dünya yayılışından Türkiye kuşuna bir yol çizmek doğru olmaz.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye’de üreme kaynaklarla desteklenir. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde 2002–2012 dönemi için 300–600 üreyen çift tahmini verilir. Yöntem, çok sınırlı veriye dayanan uzman görüşü olarak tanımlanır; kısa ve uzun dönem eğilimleri belirsizdir. Bu eski dönem tahmini, 2026’nın tam ülke sayımı gibi kullanılmamalıdır. Aynı kaynak 2013–2019 kış dönemi için 0–110 birey aralığı verir; bu ikinci sayı üreyen çift değildir. Sıfır alt sınırı da türün Türkiye’de her kış hiç bulunmadığını söylemez. Yazın yalnız bir kuş görülmesi yerine, gerçek üreme kanıtı aranır.
Göç Yolculuğu
İsveç’in Baltık kolonilerinde 2017–2019’da GPS cihazı takılan 69 kuştan, 12 yetişkin ve 27 gencin tam sonbahar göçleri 2021 araştırmasında incelendi. Kullanılabilir 39 iz beş koloniden geliyordu. Kuşlar altı ana yol üzerinden farklı kış alanlarına ulaştı. Bir bölümünün yolu Türkiye’den Nil Deltası’na, ardından batıya, Libya Çölü üzerinden Çad’a uzanıyordu; başka yollar batı Afrika’ya veya Avrupa’da kalan alanlara gidiyordu. Bu, belirli İsveç kuşlarının izlenmiş yolculuklarıdır. Aynı yolu, Türkiye’deki her işaretsiz Hazar Sumrusuna atamak doğru değildir.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Besinin başlıca bölümünü balık oluşturur; kerevit gibi kabuklular ve bazen iri böcekler de yenir. Cornell’in Kuzey Amerika hesabında farklı somon türleri, yüzeye yakın küçük balıklar ve başka balıklar listelenir. Bu liste Türkiye’de her kuşun aynı balıklarla beslendiği anlamına gelmez. Kuş avını çoğu kez yakaladıktan sonra havada yutar; eşe veya yavruya götürmek üzere de gagasında taşıyabilir.
Nasıl Avlanır?
Yeni Zelanda uzman anlatımında temel yöntem, su üzerinde av arayıp dik dalışla balığa ulaşmaktır; kuş suya bütünüyle girebilir. Bunun yanında yumuşak çamurda gagayla arama ve sığ suda yürüyerek beslenme de kaydedilmiştir. Bu ikinci durumlarda cırcır böceği veya deniz solucanı gibi avlar alınabilir. Hazar Sumrusunu yalnız dalış anıyla düşünmek, beslenmesindeki bu çeşitliliği gözden kaçırabilir.
İlginç Bilgiler
## İlk Göçte Aileden Öğrenme Finlandiya’nın batı ve İsveç’in doğu kıyılarında 2016–2020’de GPS ile izlenen 31 kuşun göç ilişkileri, 2022 araştırmasında incelendi. Başlangıçta 13 yetişkin ve 18 genç işaretlenmişti; göç analizinde 27 kuşa ait 33 yolculuk kullanıldı. İlk ayrılışta dokuz genç babasıyla, biri başka bir yetişkin erkekle, biri annesiyle hareket ediyordu. Yetişkin ile genç arasındaki bağ, kış alanına ulaşıldığında da bir süre devam edebiliyordu. Daha sonra yalnız göç eden gençlerin bazı durakları yeniden kullanması, öğrenmenin rolünü destekledi. Bu, söz konusu Avrupa örnekleminin gözlemsel sonucudur; bütün dünyada yalnız babaların yavruyu yönlendirdiği veya her kuşun aynı yolu öğrendiği anlamına gelmez. Araştırmada eşeyler DNA ile belirlenmişti; bu işlem tek bir fotoğraftaki büyüklükten erkek veya dişi seçmeye benzemez. ## Yeni Adalarda Koloni Oluşması ABD’nin Kaliforniya eyaletindeki San Francisco Körfezi’nde, 2015–2017 çalışmasında iki eski tuz havuzundaki beş ada Hazar Sumrularına uygun hale getirildi; kuş maketleri ve koloni sesleri de kullanıldı. Düzenli yuvalanma esas olarak iki adada gelişti. 2019’da yayımlanan araştırmada, uzaktan sayımlardan üç yıl için 1.343 yuva girişimi ve 531 uçabilen yavru tahmin edildi. Yuva toplamı, başarısız ilk denemeden sonra yeniden yuva kurmayı da içerir; 1.343 ayrı çift olarak okunmaz. Bu, yuva zemini düzenleme ve sosyal çekimin birlikte uygulandığı bir koruma çalışmasıdır. Sonucu yalnız sesin etkisine bağlayan ayrı bir deney değildir; her yerde aynı başarıyı garanti etmez.
Ada Martısı
Ichthyaetus audouinii
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Erişkin Ada Martısında koyu kırmızı gaga, koyu göz, gri-yeşilimsi bacaklar ve açık gri sırt birlikte aranır. Genç kuş kahverengi desenlidir ve erişkinin kırmızı gagasını taşımaz.
Genel Görünüm ve Duruş
İri martılar arasında ince gövdesi, uzun-dar kanatları ve uzun bacaklarıyla dikkat çeker. Erişkinde baş ve alt taraf beyaz, sırt açık gridir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erişkinde koyu kırmızı gaganın ucuna yakın siyah bant, en uçta sarımsı bölüm bulunur. Göz koyudur; bacaklar koyu gri ile yeşilimsi gri arasında görünebilir. Kanat uçları siyahtır.
Erişkin dişi ve erkeğin tüy renkleri benzerdir; yalnız tüylere bakarak güvenilir eşey tayini yapılamaz.
Genç kuş kahverengi desenlidir; kanat altında belirgin koyu-açık desen görülür. Sağrı, yani sırtın kuyruk önündeki bölümü koyucadır. Kuyruk dibini üstten örten tüylerde U biçimli beyaz alan, beyaz uçlu koyu kuyrukla birlikte değerlendirilir. Yaş ilerledikçe baş ve gövde açılır; kanat ve kuyruktaki koyu tüyler daha uzun süre kalabilir.
Uçuşta Görünüm
Uçuşta ince gövde ve uzun, dar kanatlar belirgindir. CIESM, benzer iri martılara göre kanat vuruşları arasında daha uzun süzüldüğünü belirtir. Erişkinin kanadında açık gri iç bölümle siyah uçlar karşıtlık oluşturur.
Karıştırılabilecek Türler
Gümüş Martı (Larus michahellis) erişkinde daha iri, güçlü başlı ve geniş kanatlıdır; gagası ve bacakları sarıdır. Gençlerde iki tür de kahverengi olduğundan erişkin renkleri kullanılmaz. Ada Martısının ince yapısı, desenli kanat altı ve kuyruk çevresindeki açık-koyu alanlar birlikte değerlendirilir.
Kara Sırtlı Martının (Larus fuscus) gençleri de Ada Martısının gençlerine benzer. Ada Martısında desenli kanat altı, kuyruk dibindeki U biçimli beyaz alan ve koyu kuyruk birlikte incelenir; tek işaretle kesin karar verilmez.
Ses ve Davranış
Fransız müze tür hesabı alarm sesini kalın, diğer bazı çağrılarını boğuk ve art arda gelen sesler olarak anlatır. Başka martılarla birlikteyken sesin hangi kuşa ait olduğu görülmelidir.
Yuva, Yumurta ve Kuluçka
CIESM, 2–3 yumurta ve 28 günlük kuluçka verir; Fransız müze hesabının Korsika sentezinde çoğunlukla üç yumurta ve 26–33 gün bildirilir. İlk uçuş için 2025 uluslararası eylem planı yaklaşık 6–7 hafta, eski müze hesabı 35–40 gün verir. Kaynaklar ortalanmaz; ilk uçuş tam bağımsızlık değildir. Bunlar Türkiye’nin bütün yuvalarında ölçülmüş süreler değildir.
Bu üç ölçü için erkek ve dişiye özgü ayrı temsilî değer doğrulanmadı; iki kutuda aynı ortak tür değeri gösterilir. Boy ve kanat açıklığı Fundación CRAM'ın yaklaşık tür değerleridir; ağırlık BTO BirdFacts'in tür değeri olan 610 g'dır. Bunlar eşey belirleme ölçütü değildir; bireysel kuşlar farklı olabilir.
Biyometri
| Ölçü | Erkek | Dişi |
| --- | --- | --- |
| Toplam boy | yaklaşık 50 cm | yaklaşık 50 cm |
| Kanat açıklığı | yaklaşık 130 cm | yaklaşık 130 cm |
| Ağırlık | 610 g | 610 g |
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Kıyı adaları ve adacıkların sakin, açık veya seyrek bitkili bölümleri başlıca üreme ortamlarıdır. Besin kaynaklarına erişim ve insan rahatsızlığının azlığı önemlidir.
Günlük Alan Kullanımı
Kıyıya yakın deniz alanlarını kullanır. İspanya’nın Ebro Deltası’ndaki 2011 GPS araştırmasında deniz, balıkçı limanları ve çeltik alanları birlikte incelenmiştir; bu yerel kullanım bütün koloniler için zorunlu değildir.
Yuva Yeri
Yuva yerdeki sığ çukurdur; otlar, deniz yosunu ve başka bitki parçalarıyla çevrilebilir.
Değişen Habitat Kullanımı
BirdLife’ın 16 Ocak 2026 açıklaması, bazı toplulukların limanlar ve insan etkisindeki alanlarda da yuvalandığını vurgular. Yeni bir ortama yerleşebilmesi, türün insan baskısından etkilenmediği anlamına gelmez. Araç hareketi, insanlar ve kirlilik bu alanlarda farklı riskler yaratır; geleneksel sessiz adaların korunması yine önemlidir.
Gözlem Mesafesi
Koloniye çıkmadan teleskopla gözlem yapın ve yuvaların tam koordinatlarını paylaşmayın. Alarm veren veya topluca havalanan kuşlardan uzaklaşın.
Dünya Yayılışı
Üreme dağılımının merkezi Akdeniz havzasıdır; Atlantik kıyısındaki Portekiz’de de koloniler bulunur. Yuvalayan topluluklar kesintisiz bir kıyı şeridi oluşturmaz.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye’de Ege ve Akdeniz kıyıları ile adalarda yerel ve seyrek dağılımlıdır. Üreme, beslenme, geçit ve kışlama kayıtları ayrılmalıdır. Yazın görülen her kuş yakındaki yuvanın kanıtı değildir; kışın da Türkiye’den bütünüyle ayrılmaz.
Araştırmanın Gösterdiği ve Göstermediği
Özkan ve Yapan’ın 2024 araştırması, Türkiye’nin Mersin/Aydıncık kıyısındaki küçük koloniyi 2016–2020 ve 2023’te izledi. Yayın, 2016–2023 dönemi için 6–10 çift ve komşu iki ada arasında yer değiştirme bildirir; 2018 ve 2023’te tam yuva sayımı yapılamamıştır. Bu yerel sonuç güncel Türkiye toplamı değildir.
Göç Yolculuğu
Üreme sonrasında kıyılar boyunca dağılabilir. Batıdaki topluluklardan kuşlar Cebelitarık üzerinden Afrika’nın Atlantik kıyılarına ulaşırken bazıları Akdeniz’de kalır. Bu batı rotası Türkiye’deki her kuşun zorunlu güzergâhı değildir.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Küçük deniz balıkları, özellikle sardalya ve hamsi gibi sürü oluşturan balıklar önemlidir. Yüzeye yakın avlara ulaşabilir; besinleri yerel fırsatlara göre çeşitlenir.
Nasıl Avlanır?
İspanya’nın Ebro Deltası’nda Mayıs 2011’de 36 erişkinin GPS kayıtlarıyla oluşturulan habitat modellerinde, deniz ve karasal alan kullanımı günün saatine ve balıkçılık faaliyetine göre değişiyordu. Gece de koloni dışında etkinlik kaydedildi. Bu kolonideki düzen bütün Türkiye kuşlarına genellenmez.
Balıkçılık ve Esneklik
Balıkçılık artıkları ve karasal omurgasızlar da yenir. İspanya’nın Ebro Deltası’nda Mayıs 2011’de izlenen 22 erkek ve 15 dişinin besin arama yolculukları, balıkçılığın yapıldığı ve yapılmadığı günlerde eşeylere göre farklı değişmiştir. Çeltik alanı kullanım oranında erkek–dişi farkı istatistiksel olarak anlamlı değildi; Türkiye için sabit bir eşey tercihi çıkarılamaz.
Beslenmeyi Gözlerken
Yiyecek atarak kuşları yaklaştırmayın.
İlginç Bilgiler
## Adının ve Bilimsel Adının Kökeni İngilizce Audouin's Gull ve bilimsel audouinii adı doğa bilimci Victor Audouin'e atıfta bulunur. BTO, bilimsel tanımlamanın yazarını Payraudeau ve yılını 1826 olarak verir. Eski kaynaklardaki Larus audouinii ile güncel Ichthyaetus audouinii aynı türün farklı cins yerleşimleridir; yalnız bu ad farkı yüzünden iki ayrı tür kaydı oluşturulmamalıdır. ## Yeni Bir Üreme Alanına Yerleşmek İspanya’nın batı Akdeniz kıyılarındaki üreme topluluklarını 1981–2015 döneminde inceleyen 2017 araştırması, yaşı üreme deneyiminin göstergesi olarak kullandı. Kuşlar, 3–4 yaşında olanlar “deneyimsiz”, en az 5 yaşındakiler “deneyimli” sayılarak ayrıldı. Yeni alanlara yerleşenlerde ikinci grup daha fazlaydı. Bu sınıflandırma, her bireyin geçmişte kaç kez ürediğinin doğrudan ölçümü değildir. Araştırmacılar, boş bir alanın güvenliğini öğrenmenin zaman isteyebileceğini tartışır; bu, karar mekanizmasına ilişkin yorumdur. Bir önceki yıl üremede başarısız olmak da tek başına yeni yere taşınmayı açıklamamıştır. ## Renkli Halkalar Ne Anlatır? Portekiz’in Algarve bölgesindeki üreme topluluğunda okunan renkli halkalar, İspanya’daki on farklı toplulukta halkalanmış kuşları ortaya koymuştur. 2025–2035 eylem planı bunu Leal ve Lecoq’un 2005 izlemesine dayanarak aktarır; yeni bir 2025 deneyi değildir. Yuva yapılan yer her bireyin doğum yeri olmayabilir. ## Koruma Planı Birden Fazla Ülkeyi Bağlar BirdLife’ın 16 Ocak 2026 açıklaması türü küresel Hassas (VU) olarak verir. 2025’te kabul edilen uluslararası eylem planı 2035’e kadar üreme ve kışlama alanlarını korumayı, besin koşulları ile insan baskılarını izlemeyi hedefler. 2026, açıklamanın tarihidir; yeni IUCN değerlendirmesi olduğu iddia edilmez.
