kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Kaya Kırlangıcı (Ptyonoprogne rupestris)
VS
Seçildi Ev Kırlangıcı (Delichon urbicum)

Kaya Kırlangıcı

Ptyonoprogne rupestris

Takım Passeriformes
Familya Kırlangıçgiller (Hirundinidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Beyaz sağrısız kahverengi gövde, koyu alt kanat kaması ve açılan kuyrukta beyaz pencereler.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Kaya Kırlangıcı boz-kahverengi, dolgun yapılı bir kırlangıçtır. Koyu sırtı, daha açık gövde altı ve neredeyse siyah kanat altı örtüleri birlikte dikkat çeker. Kısa, kareye yakın kuyruğundaki beyaz benekler özellikle kuyruk açıldığında görülür; kapalı kuyrukta bunları seçememek olağandır.

Genel Görünüm ve Duruş

Gagası kısa, yassı ve siyah; ağız açıklığı geniştir. Üst tarafı az karşıtlık gösteren mat kahverengidir. Boğazı neredeyse beyaz, yakından seçilen koyu çizgilerlidir. Bacakları kısa ve tüysüzdür.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi birbirine benzer; ortak tüy deseni, tek kuşun eşeyini renklerinden kesin olarak belirlemeye elvermez.

Genç kuşun üst tarafındaki tüyler ince devetüyü kenarlıdır; bu, hafif pullu bir görünüm verebilir. Ağız kenarları sarı, alt tarafı hafif beneklidir. Tüylerin aşınması bu küçük yaş işaretlerini silikleştirebilir; erişkinle fark her uzaktan görünüşte seçilmez.

Uçuşta Görünüm

Kanatları Kum Kırlangıcınınkinden daha geniştir. Daha sakin, daha az kanat vuruşlu ve uzun süzülüşlü uçabilir; sık sık kaya yüzünün yakınında gidip gelir.

Ses ve Davranış

Çağrıları kısa ve genellikle dikkat çekmeyen cıvıltılardır. Ötüşü, bu kısa sesleri art arda sıralayan bir dizi gibi duyulur. Çoğu zaman kuşu, sesinden önce kaya önündeki gidip gelişleriyle fark etmek daha kolaydır.

Karıştırılabilecek Türler

Kum Kırlangıcı daha küçük ve ince yapılıdır. Beyaz boğazı ile beyaz gövde altını ayıran kahverengi göğüs bandı belirgindir; kuyruğunda Kaya Kırlangıcının ayrı beyaz benekleri bulunmaz. Her iki tür de kahverengi sırtlı olduğundan yalnız üst rengini karşılaştırmak yeterli değildir.

Ev Kırlangıcının erişkininde üst taraf mavi parıltılı koyu renkte, sağrı belirgin beyazdır; gövde altı da beyaz görünür. Genç Ev Kırlangıcı daha mat kahverengimsi olsa da beyaz sağrı yardımcıdır. Kaya Kırlangıcında ise üst taraf genel olarak boz-kahverengidir.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Dik kaya yüzleri, kanyonlar ve dağ vadileri başlıca yuva ortamlarıdır. Kaya duvarının üstte koruyucu çıkıntılar sunması önemlidir. Taş ocağı yüzleri, köprüler, tüneller ve binalar da benzer tutunma yerleri sağlayabilir; tür yalnız el değmemiş uçurumlarda yaşamaz.

Yuva Yeri

Yuva, üstten bir kaya çıkıntısı veya yapı saçağıyla korunan, duvara yapışık açık bir çamur kâsesidir; içi ot ve tüylerle döşenir. Eski yuvalar yeniden kullanılabilir. SEO/BirdLife’ın İspanya için hazırladığı uzman hesabında çoğunlukla 3–4 yumurta, büyük ölçüde dişinin sürdürdüğü yaklaşık 15 günlük kuluçka ve yaklaşık 25 günlük ilk uçuş yaşı verilir. Bunlar Türkiye’deki her yuva için değişmez süreler değildir.

Günlük Alan Kullanımı

Yuva yaparken tek çift veya birbirinden aralıklı küçük topluluklar hâlinde bulunabilir. Üreme dışındaki geceleme yerlerinde ise çok daha büyük sürüler oluşabilir. Bu nedenle kalabalık bir akşam topluluğu görmek, aynı yerde aynı sayıda üreyen çift bulunduğunu göstermez.

Dünya Yayılışı

Üreme yayılışı güney Avrupa ve Kuzeybatı Afrika’dan Asya üzerinden Çin’e uzanır.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de ürer ve bölgeden göç geçişi de yapar. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde Türkiye için verilen 30.000–80.000 çiftlik tahmin 2002–2012 dönemine aittir. Az miktarda veriye dayanan uzman görüşü niteliğindedir; güncel, ülke çapında tamamlanmış bir sayım değildir. Aynı kayıtta artış ya da azalış yönünü belirlemek için yeterli veri bulunmadığı belirtilir.

Göç Yolculuğu

Kısmi göçmendir. Akdeniz çevresinde kışın da kalabilen topluluklar bulunurken, daha soğuk iç kesimlerden gelen kuşlar güneye veya alçak alanlara hareket edebilir. Korsika çevre kurumunun tür hesabında, adanın yükseklerinde üreyen kuşların kışın kıyı düzlüklerine indiği belirtilir. Bu, Türkiye’deki her yüksek alan kuşunun aynı yolu izleyeceği anlamına gelmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Küçük uçan böceklerle beslenir; sinekler, sivrisinekler ve küçük kınkanatlılar avları arasındadır. Su üstünde ya da kayalık yakınında böcek toplayabilir. Bu kısa liste, Türkiye’deki besinin sabit oranlarını veya yalnız sucul böceklerden oluştuğunu göstermez.

Nasıl Avlanır?

Avını çoğunlukla uçarken yakalar. İyi havada güneşli yamaçları tararken kötü havada daha alçak ve korunaklı alanlara yönelebilir. Zaman zaman kaya yüzeyinden de böcek alır. Uçuş yüksekliği, yalnız bir “hava tahmini” işareti olarak okunmamalıdır.

İlginç Bilgiler

## Aynı Mağaraya Dönmek Cebelitarık’taki Gorham mağara topluluğunda yapılan bir çalışma, kışın geceleme yerlerinin çok küçük ölçekte bile önemli olabildiğini gösterdi. 2019–2020 kışında incelenen 796 kuşun verilerinden, tekrar yakalanan 101 bireyin 92’si ilk halkalandığı mağarada bulundu. Yakın mağaralar birbirinin yerine rastgele kullanılmıyordu. Aynı araştırmada kuşların vücut ağırlığı ile kanat uzunluğu ilişkisi mağaralar arasında farklıydı; ancak bu ölçü kanat açıklığı değildir. Araştırmacılar mağaraların farklı barınma koşulları sunduğunu düşündü. Sıcaklığın bu farkı oluşturduğu açıklaması doğrudan bir sıcaklık deneyiyle kanıtlanmış değildir. Ayrıca tekrar yakalanma oranı, bütün kuşların kıştan sağ çıkma yüzdesi olarak okunamaz. Sonuçlar bu Cebelitarık topluluğuna aittir. ## Sıcaklık ve Yavru Başarısı Kuzeybatı İtalya’nın Apeninler bölgesinde 1994–1999’da incelenen 70 yuvada ortalama yumurta sayısı 4,4’tü. Uçan yavru sayısı için değerlendirilen 64 yuvada ortalama 3,1 yavru bulundu. Hava koşullarıyla üreme başarısı arasındaki ilişki ise mayısta yumurtlanan 49 yuvalık ayrı bir alt örneklemde incelendi: yavru döneminin ilk on günündeki yüksek sıcaklık, daha az yavrunun uçmasıyla ilişkiliydi. Derelerin kuruyarak besini azaltması, yazarların bu ilişki için tartıştığı açıklamadır; doğrudan gösterilmiş neden değildir. Bu sayılar Türkiye’nin genel üreme başarısını temsil etmez. ## Küçük Topluluklar Her Ölçüyü Açıklamaz Aynı İtalya araştırmasında kuşlar tek çift olarak ya da 1–7 yuvalık topluluklarda üredi. Topluluğun büyüklüğüyle yumurtlama tarihi, yumurta sayısı veya uçan yavru sayısı arasında anlamlı bir ilişki bulunmadı. Bu sonuç, bütün yerlerde toplu yuvalanmanın yararsız olduğu anlamına gelmez; incelenen küçük topluluklarla sınırlıdır.

Ev Kırlangıcı

Delichon urbicum

Takım Passeriformes
Familya Kırlangıçgiller (Hirundinidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Ev Kırlangıcı (Delichon urbicum), Türkiye faunasında karakteristik morfolojik yapısı ve yaşam alanı tercihleri ile ayırt edilir.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Ev Kırlangıcı (Delichon urbicum) küçük, dolgun gövdeli, koyu üstlü ve beyaz altlı bir kuştur. Kuyruğun hemen önündeki beyaz sağrı en göze çarpan işaretlerindendir. Kısa çatallı kuyruğunda tel gibi uzun uzantılar bulunmaz. Hızla geçen kuşta sağrı, beyaz gövde ve kuyruk biçimi birlikte aranır.

Genel Görünüm ve Duruş

Baş ve sırt iyi ışıkta mavimsi parlar. Kanatlar ve kuyruk ise kahverengimsi siyahtır ve aynı mavi parlaklığı taşımaz. Beyaz sağrı, koyu sırt ile koyu kuyruğun arasındadır. Bu alan kuyruk ucundaki beyazlık değildir.

Gövdesi Kır Kırlangıcından daha toplu görünür; kuyruğu daha kısa, kanatları daha kısa ve daha düz izlenimlidir. Yakından bakıldığında küçük bacak ve ayaklarını kaplayan beyaz tüyler seçilebilir. Ayak parmakları da bu beyaz örtünün içindedir. Bu ayrıntı, uzaktaki uçan kuştan çok, konmuş bir kuş yakından görüldüğünde işe yarar.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişinin tüy deseni çok benzerdir. Uzman halkalama rehberinde erkeklerin boğaz ve sağrısının daha saf beyaz, dişilerin biraz gri tonlu olabildiği anlatılır. Ancak bunun tersini gösteren bireyler de vardır. Daha beyaz bir kuşu yalnız bu nedenle erkek saymak güvenilir değildir; gençlerin eşeyi tüylerinden ayrılmaz.

Genç kuşta baş ve sırt daha mat görünür. Kanadın gövdeye yakın en içteki uzun tüylerinin uçlarında beyazlık, alt gaganın dibinde sarı alan bulunabilir. Erişkinde bu tüylerin uçları beyaz değildir; gaga dibi koyudur. Bu küçük ayrıntılar ancak yakın ve net görüşte değerlendirilir.

Tüy değişimi yaş ayrımını etkiler. Halkalama rehberi, ilkbaharda üreme sonrası ve gençlik tüyleri değişmiş kuşların yaşının bu tüy deseninden ayrılamayacağını belirtir. Dolayısıyla sonbahardaki gençlik işaretlerini her mevsimde aramak doğru değildir. Tüylerin yalnız daha parlak görünmesi kesin yaş vermez.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta beyaz gövdeyle koyu kanat ve kuyruk arasında belirgin karşıtlık görülür. Üst taraf görünür olduğunda beyaz sağrı seçilir; alttan bakılan her açıda bu alan açığa çıkmaz. Kısa çatallı kuyrukta uzun uzantı aranmaz. Çok kısa bir geçişte eksik kalan işaretler, kuş doğal olarak döndüğünde yeniden değerlendirilir.

Göçte daha düz bir yol izleyerek ilerler; kanat vuruşları Kır Kırlangıcından daha hızlı olabilir. Besin ararken ise daha yavaş, kesintili bir uçuş gösterir. Bir böceğin peşine düştüğünde kanat vuruşlarını birden sıklaştırıp yön değiştirebilir. Böylece düz yolculuk uçuşu ile avı izlerken yaptığı kısa hızlanmalar aynı kuşta farklı görünür.

Ses ve Davranış

Sık duyulan çağrısı kısa, yuvarlanan bir “prrri” sesini andırır. Alarmda daha uzayan, yinelenen bir “tsiu” duyulabilir. Yuva yakınındaki şarkı, Kır Kırlangıcınınkinden daha alçak sesli, uzun bir cıvıldama dizisidir. Günlük kısa çağrı ile bu uzun dizi aynı ses değildir; yazıyla gösterilen heceler yalnız yaklaşık anlatımdır.

Koloni halinde yuvalanabilir; birkaç yuva aynı saçak altında yan yana durabilir. Besin arayan kuşlar da sürü oluşturur, bazen su üzerinde alçaktan dolaşır.

Yuva yapan erkek ve dişi, dere veya gölet kenarındaki ıslak çamurdan küçük parçalar alır. Bunları gagalarıyla taşıyıp kat kat ekleyerek yuvanın duvarını yükseltirler. Bu yüzden yuva tek seferde taşınmış bir çamur yığını değildir; çok sayıda küçük parçanın birleşmesidir. Eski bir yuva yeniden kullanılabilir. Sağlam kalan yapının değerlendirilmesi, kuşların her yıl bütün yuvayı yeniden kurmasını gerektirmez. Kaya veya yapıdaki bir çıkıntının altı, bu yapı için tutunma yeri sağlar.

Çamur yuva, üstünde küçük bir giriş bırakılan kapalı bir yapıdadır; Kır Kırlangıcının ağzı açık çanağına benzemez. BTO’nun Avrupa kuşlarına ilişkin uzman özetinde tipik yumurta sayısı 4–5, gözlenen aralık 2–6 olarak verilir. Kuluçkaya erkek de dişi de katılır; süre 13–19 gündür. Henüz kendi başına beslenemeyen yavrular 19–25 gün yuvada kalır. Aynı özet genellikle yılda iki üreme denemesi bildirir. Bu süreler Avrupa kaynak özetidir; Türkiye’de aynı yuvada yapılmış ölçümler değildir. Yavru bekleyen bir yuvanın girişi kapatılmaz.

Karıştırılabilecek Türler

Kır Kırlangıcı (Hirundo rustica) erişkinde kızıl boğaz, koyu göğüs kuşağı ve uzun kuyruk uzantılarıyla ayrılır; beyaz sağrısı yoktur. Genç Kır Kırlangıcında uzun uzantılar bulunmaz. Bu yüzden kısa kuyruklu bir kırlangıcı hemen Ev Kırlangıcı saymak yerine yüz, göğüs ve sağrı birlikte görülür.

Kum Kırlangıcı (Riparia riparia) gri kahverengi üstlüdür; beyaz alt tarafında kahverengi göğüs bandı vardır. Ev Kırlangıcındaki beyaz sağrı bulunmaz. Daha ince gövde ve daha dar kanatlar yardımcı olur. Tanıda özellikle sağrı ve göğüs deseni birlikte değerlendirilir.

Kızıl Kırlangıç (Cecropis rufula; İngilizce European Red-rumped Swallow) da açık bir sağrı gösterir. Ancak bu bölge Ev Kırlangıcındaki gibi bütünüyle beyaz değildir; kızıl-pas rengi taşır, ensesinde de kızıl bir yaka bulunur. Blasco-Zumeta ve Heinze’nin Avrupa tanı rehberi, bu işaretleri Ev Kırlangıcının beyaz sağrısından ayırır.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme alanında yuva tutturulabilecek korunaklı yüzey ile çevredeki besin alanları birlikte önemlidir. Avrupa uzman hesabı doğal kaya yüzeylerini, bina dışlarını ve köprüleri yuva yerleri arasında sayar. Beslenme açık havada olduğundan yalnız yuva duvarına bakmak yeterli değildir; çevredeki açık alanlar ve uçan böceklerin bulunduğu su çevreleri de kullanılır.

Yuva Yeri

Doğal yuva yerleri, kaya çıkıntılarının altındaki korunaklı yüzeylerdir. İnsan yapılarında bu karşılığı saçaklar ve benzeri dış çıkıntılar sağlar. The Wildlife Trusts’ın uzman hesabı, küçük kolonilerin kasaba ve köylerdeki binaların yanında, çevresi tarım alanlarıyla kaplı yerlerde de oluşabildiğini anlatır.

Günlük Alan Kullanımı

Koloni çevresinde kuşlar havadaki avı izleyerek dolaşır. Uzman tür hesabı, açık tarım alanları ve sulak yerler üzerinde beslenmeyi anlatır. Serin ve yağışlı havalarda böceklerin bulunduğu su çevreleri özellikle kullanılır. Tellerin üzerinde dinlenebilirler; yere inmeleri ise çoğunlukla yuva için çamur toplamalarıyla ilgilidir.

Dünya Yayılışı

Ev Kırlangıcı Avrupa, Kuzey Afrika ve batıdan Orta Asya’ya uzanan alanda bulunur. AviList v2025b, Delichon urbicum için Western House Martin adını ve iki alt türü kabul eder. Sibirya’daki Delichon lagopodum ayrı türdür; onun doğu yayılışı bu sayfaya eklenmez. Eski Common veya Northern House Martin adıyla yazılmış bir kaynak daha geniş tür kapsamı taşıyabilir; verilen bölge bu ayrımla birlikte değerlendirilir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de üreyen bir türdür. OSME’nin 10.2 uzman listesi, Türkiye ve İran’ı da kapsayan bölgede çoğunlukla seyrek veya yerel dağılış bildirir. BirdLife’ın 2021 ekinde Türkiye için 2002–2012 dönemine ait 1–2 milyon üreyen çift tahmini vardır; veri yetersiz olarak sınıflanmıştır. Bu eski tahmin, güncel tam sayım değildir. Aynı ekte 2008–2019 kısa dönem ve 1980–2013 uzun dönem nüfus eğilimleri bilinmiyor olarak verilmiştir.

Göç Yolculuğu

Avrupa’da üreyen kuşların ana kışlama alanları Sahra’nın güneyindedir. EURING’in Avrupa halka bulma özetinde batı ve kuzeybatıdaki toplulukların İberya, daha doğudakilerin İtalya ve Yunanistan yönündeki bağlantıları öne çıkar. Afrika’daki buluşlar azdır ve her üreme topluluğunun yolu aynı değildir. Bunlar Avrupa ölçeğindeki halkalı kuş verileridir. Türkiye’de görülen halkasız bir bireyin geçtiği ülkeler, uçtuğu mesafe veya kesin kışlama noktası bu özetten belirlenemez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Temel besini uçan küçük omurgasızlardır. Cezayir’in Pins Maritimes yerleşiminde Nisan–Eylül 2007’de, dolu yuvaların altından her ay 20 olmak üzere toplam 120 dışkı örneği alınmıştır. Kalıntılardan 140 gruba ait 8.425 av belirlenmiştir. Böcekler baskındır; karıncalar, kınkanatlı böcekler, yaprak bitleri ve sinekler bulunmuştur. Bu örnekler 120 ayrı kuşun izlenmesi demek değildir. Araştırma, o koloninin üreme dönemindeki besinini gösterir.

Cezayir örneklerinde avlar, dışkıdaki sert baş, kanat ve bacak parçalarından tanınmıştır. Eşleşen parçalar aynı av bireyine ait sayılarak toplam çıkarılmıştır. Böylece kuşun ağzından tek tek alınmayan çok küçük böcekler de besin incelemesine katılabilmiştir. Aynı çalışmada, çevredeki böcekler ot ve çalılar arasında kepçeyle de örneklenmiştir. Bu çevre örneği, kuşların yiyeceğini otların arasından topladığı anlamına gelmez; yenmiş av ile çevrede bulunan avı karşılaştırmak için alınmıştır.

Nasıl Avlanır?

Avını uçarken yakalar. Besin arayan sürü, açık alan veya su üzerindeki böceklerin bulunduğu havayı kullanır. Avrupa göç atlasının tür hesabı, başlıca yöntemi uçan böceğin havada izlenip yakalanması olarak tanımlar.

İlginç Bilgiler

## Tüylerdeki yolculuk izi Ev Kırlangıcının Afrika’da nerede kışladığını öğrenmek için tüylerin kimyasal izlerinden yararlanılmıştır. 2012 çalışmasında Hollanda’nın Gaast köyündeki koloniden 2005–2010 yazlarında örnek alınmıştır. Üç kimyasal iz birlikte kullanılarak bölge tahmini yapılan bölüm 2007–2009’da örneklenen 171 kuşu kapsar. Araştırmacılar tüylerdeki hidrojen, karbon ve azotun kararlı izotoplarını (aynı elementin farklı kütleli atomlarını) Afrika’daki bölgesel değerlerle karşılaştırmış, halka bulma verileriyle tahmini daraltmıştır. Sonuçlar Batı Afrika ile Kamerun ve Kongo çevresini içeren alanlarla uyumludur. Bu, kuşların üzerinde GPS taşıyarak çizilmiş kesintisiz yol değildir. Tüyün büyüdüğü bölge için olasılık hesabıdır; aynı tüy izi geniş bir alanda oluşabilir. ## Saçak ve yuva başarısı Birleşik Krallık ağırlıklı 2016–2017 araştırmasına İrlanda Cumhuriyeti’nden altı yuva kaydı da katılmıştır. 2016’da 4.779, 2017’de 4.510 yuva yeri izlenmiş; bunların 2.514’ü iki yılda da kayda girmiştir. Kuşlar işaretlenmediği ve yuvaların içi açılmadığı için etkinlikten yavru büyütme denemeleri çıkarılmıştır. Plastik saçak altındaki yuvalarda ikinci deneme ve başarılı sonuç olasılığı daha düşük bulunmuştur. Ancak yüzey türüne göre çökme nedenleri yeterli örnek olmadığı için ayrıca sınanmamıştır; plastik daha çok çöktürür demek bu araştırmanın kanıtını aşar. Önceki yıllarda kullanılmış ve yapay yuvalarda daha iyi performans ilişkisi de görülmüştür. Başarı değerlendirmesi de yumurtaların tamamının açıldığı ve bütün yavruların uçtuğu anlamına gelmez; çalışma uzaktan görülen etkinliğe dayanır. ## Üreme kanıtının düzeyi Türkiye’de Küçük Menderes Deltası’nda 3–18 Mayıs 2008’de yapılan atlas çalışması, gözlemle üreme kanıtını ayırmanın örneğidir. Araştırmacılar kenarları birer kilometre olan 49 karede 139 nokta sayımı yapmıştır. Ev Kırlangıcı iki karede kaydedilmiş ve o araştırmada “olası üreme” düzeyinde sınıflanmıştır. Bu iki kare, iki çift kuş demek değildir; çalışma o tür için kesin yuva veya uçmuş yavru göstermemiştir.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...