kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Kaya Serçesi (Petronia petronia)
VS
Seçildi Küçük Serçe (Passer moabiticus)

Kaya Serçesi

Petronia petronia

Takım Passeriformes
Familya Serçegiller (Passeridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Açık kaş, iki eşeyde küçük sarı boğaz alanı ve kuyruk ucu lekeleri.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Kaya Serçesi güçlü gagalı, boz-kahverengi bir serçedir. Başının ortasındaki açık şeridi iki geniş kahverengi şerit çevreler; gözünün üzerinden geniş, beyazımsı bir kaş uzanır. Boğazının tabanındaki küçük sarı leke erişkinlerde tüylerin altında gizlenebilir. Bu yüzden sarıyı görememek, türü tek başına dışlamaz.

Genel Görünüm ve Duruş

Sırtında koyu çizgiler vardır; kuyruğun hemen üstündeki sağrı ise düzdür. Göğüs çizgileri daha silik, böğür çizgileri daha geniştir; karnın ortası beyaz ve çizgisizdir. Güçlü gaganın alt yarısı sarı, üst yarısı daha kahverengi ve ucu koyu olabilir. Bacakları pembedir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi birbirine benzer; ikisinde de sarı leke bulunur. Lekenin büyüklüğüyle erkek-dişi ayrımı yapılamaz.

Gençler daha donuk kahverengi, yüz şeritleri daha silik kuşlardır ve sarı boğaz lekeleri yoktur. Ancak erişkinin gizlenen lekesi de görünmeyebilir; sarının görülmemesi tek başına yaş tayini sağlamaz.

Uçuşta Görünüm

Kuyruk teleklerinin uçlarına yakın beyaz benekler, kuş havalanıp kuyruğunu açtığında dikkat çeker. Bunlar kesintisiz geniş bir beyaz bant değildir. Kapalı kuyrukta benekler gözden kaçabilir.

Ses ve Davranış

Sesi ince ve biraz gıcırtılıdır; yükselen “tüii” benzeri notaları tekrarlar. Şarkısı bu tür tiz notaların daha hızlı dizilmesinden oluşur.

Karıştırılabilecek Türler

Serçenin (Passer domesticus) erişkin erkeğinde gri tepe, kestane ense ve siyah boğaz önlüğü görülür. Dişinin yüzü daha sadedir ve açık kaşı vardır; bu yüzden yalnız bir kaş çizgisiyle ayrım yapılmamalıdır.

Tarla Çintesinin (Emberiza calandra) de güçlü, sarımsı gagası ve çizgili açık gövde altı vardır. Ayırırken baş ve kuyruk birlikte değerlendirilir: Tarla Çintesinin baş çizgileri daha incedir ve kahverengi kuyruğunda beyaz benekler bulunmaz.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Açık kayalık yamaçları, taşlık bozkırları, seyrek ağaçlı tarım arazilerini ve eski yapılar bulunan kırsal alanları kullanır. Sık ormanın kapalı iç kesimleri tipik yaşam ortamı değildir.

Yuva Yeri

Yuva kaya, duvar, çatı veya ağaçtaki bir oyukta olabilir; bitki parçaları ve tüylerle döşenir. Eski kuş yuvalarının boşluklarını da kullanabilir. SEO/BirdLife’ın İspanya için hazırladığı uzman hesabında 4–7 yumurta ve dişinin sürdürdüğü 11–14 günlük kuluçka belirtilir. Yavruları iki ebeveyn de besleyebilir. Yavrular iki haftadan biraz uzun süre sonra yuvadan ayrılsa da bir süre daha beslenmeye muhtaçtır. Yuva girişini kapatmadan uzaktan izlemek gerekir.

Günlük Alan Kullanımı

Orta İtalya üzerine 2020’de yayımlanan bir araştırmanın özetinde, üreme dışında tarlalarda sürüler oluşturan kuşların, yuvalandıkları terk edilmiş yapıların çatı boşluklarını gecelemek için de kullandığı anlatılır. Dolayısıyla bir boşluğa akşam giren kuş, o sırada mutlaka yumurta veya yavru bakıyor değildir.

Dünya Yayılışı

Güney Avrupa ve Kuzeybatı Afrika’dan Türkiye, Kafkasya ve Orta Asya üzerinden doğu Asya’ya uzanan parçalı bir yayılışı vardır. Kanarya Adaları ve Madeira’da da bulunur. Bütün bu geniş alanı aynı alt tür kaplamaz; güncel AviList tür içinde yedi alt tür ayırır.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de üreyen, yerleşik ve yazın görülen toplulukları vardır. Güncel taksonomi listesi batıda petronia, güneyde puteicola, iç kesimlerde exigua alt türlerini kapsar. BirdLife’ın 2021 derlemesindeki 800.000–2.400.000 çift tahmini 2002–2012 dönemine aittir; kaynak, veriyi yetersiz olarak sınıflandırır. Kısa ve uzun dönem eğilimleri de belirsizdir. Bu eski tahmin güncel ve eksiksiz bir Türkiye sayımı değildir.

Göç Yolculuğu

Çoğunlukla yerleşiktir; ancak İspanya’daki uzman hesabında kışın daha sıcak ve alçak kesimlere kısa hareketler anlatılır. Bu bilgi Türkiye’deki her kuş için aynı göç yolunu veya mesafeyi kanıtlamaz.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Başlıca tohum, ayrıca küçük meyveler yer. Üreme döneminde böceklerin önemi artar; yavrular özellikle böcekle beslenir. Çekirge ve kınkanatlıları da tüketir.

Nasıl Avlanır?

Yerde tek başına veya küçük gruplar hâlinde besin arar. Uçan böcekleri de yakalayabilir. Aynı sürüde beslenmesi, kuşların her zaman aynı besini bulduğu veya birbirlerini eşit ölçüde izlediği anlamına gelmez.

İlginç Bilgiler

## Sarı Leke ve Sürüde İzlenmek İtalya’nın Yukarı Susa Vadisi’nde 1999, 2000 ve 2002’de izlenen Kaya Serçelerinde, sarı lekenin boyutu ile başka kuşların onları beslenme alanına kadar izleme eğilimi arasında ilişki bulundu. Toplam 45 kuştan yalnız bir araştırma yılında gözlenen 37’si bireysel karşılaştırmaya alındı. Eşler arasındaki izlemeler bu çözümlemeden çıkarıldı. Aynı İtalya araştırmasında bir kuş diğerinin peşinden en çok beş saniye içinde gidip en çok yarım metre yakınına vardığında bir izleme kaydı tutuldu. Büyük sarı lekeli kuşların daha çok izlenmesi, onların kesin olarak daha iyi besin bulduğunu kanıtlamaz. Araştırmacılar böyle bir yararın ayrıca deneyle sınanması gerektiğini belirtti. ## Yavru Bakımındaki Değişim Orta İspanya’da 2016–2017 ilkbaharlarında 36 çiftle yapılan deneyde, yedi günlük yavruları besleyen ebeveynlerden biri bir saat tutulup bırakıldı; kuşların 24’ü dişi, 12’si erkekti. İzleyen gün dişisi yakalanan erkekler besleme sıklığını artırdı; erkeği yakalanan dişilerde aynı değişim saptanmadı. Yakalanan bütün kuşlar ertesi gün yeniden yavru besliyordu. Bu, kalıcı eş kaybı deneyi değildi ve her çiftin bakım paylaşımının aynı olacağını göstermez. ## Yüksek Yaylada Farklı Bir Üreme Düzeni Li ve Lu’nun 2012’de yayımlanan çalışmasının özetinde, Tibet Platosu’nda 3.400 metrede izlenen kuşların yıl boyu kaldığı ve bir üreme döneminde tek yuvalama girişimi yaptığı bildirilir. Bu yüksek yayla sonucu, Avrupa’da birden fazla kuluçka görülen topluluklarla aynı takvime zorlanamaz. Türkiye için değişmez yuvalama sayısı olarak kullanılamaz.

Küçük Serçe

Passer moabiticus

Takım Passeriformes
Familya Serçegiller (Passeridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Ev Serçesinden küçük; erkekte uzun kaş, küçük siyah gerdan ve sarı boyun yanı, dişide ince gaga ve soluk yapı.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Küçük Serçe, küçük ve toplu gövdesiyle tanınır. Erkekte gri baş, pas kızılı omuz, siyah boğaz ve beyaz bıyığın altındaki sarı leke birlikte aranır. Tek bir renk lekesine dayanmayın; ince küçük gagayı ve daha iri serçelere göre kısa kuyruğu da değerlendirin.

Küçük Serçe, Dead Sea Sparrow ve Passer moabiticus aynı türün adlarıdır. Türkiye’nin güneyindeki kuşlar, güncel sınıflamada moabiticus alt türünün yayılışı içindedir; doğu İran ve komşu Afganistan’daki yatii farklı bir alt türdür.

Genel Görünüm ve Duruş

Erkeğin açık kaşı gözün önünde dar, arkasında daha geniş ve devetüyü tonludur. Sırtın açık kahverengi zemininde koyu çizgiler, kanat örtülerinde kestane alanlar bulunur. Kuyruğun hemen üstündeki gri alan ve açık kenarlı koyu kuyruk da görülebilir; baş deseniyle birlikte değerlendirilmelidir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Üreme dışında erkeğin açık tüy uçları koyu işaretleri örter; yüz deseni daha sönük görünür. Bu soluk görünüm, kuşun mutlaka dişi olduğu anlamına gelmez.

Dişi daha açık ve devetüyü tonludur. Erkeğin siyah boğazlığı ile belirgin kestane alanları bulunmaz; sırtın iki yanında açık çizgiler seçilebilir.

Gençler dişiye benzer, fakat daha mattır. Bu yüzden erişkin erkeğin belirgin baş ve boğaz desenini gençte aramak tanıyı zorlaştırır; yapı ve yanındaki erişkinler de değerlendirilir.

Uçuşta Görünüm

Sıkı, hızlı hareket eden sürüler oluşturabilir. Kuşlar konduğunda baş ve kanat desenlerini de kontrol edin; yalnız sürünün hızına bakarak tanı koymayın.

Ses ve Davranış

Ötüşü, art arda gelen ince ve keskin “tzip-tzip-tzip” notalarına benzer. Uçuş çağrısı daha iri serçelerinkinden daha tizdir. Yazılı ses benzetmesi yaklaşık bir hatırlatıcıdır; yalnız cıvıltıya bakarak kesin tanı konmaz.

Karıştırılabilecek Türler

Serçe (Passer domesticus; House Sparrow) erkeğinde gri tepeyle birlikte kestane ense ve göğse uzanan siyah boğazlık görülür. Gaga güçlü ve koniktir. Dişi daha sade kahverengidir, başında açık bir kaş bulunur. Özellikle sade dişileri ayırırken yalnız boy izlenimiyle karar vermeyin.

Ağaç Serçesi (Passer montanus; Eurasian Tree Sparrow) erişkininde kestane tepe, beyaz yanakta belirgin siyah benek ve açık bir boyun halkası bulunur. Erkek ve dişi genel desende benzerdir. Yanaktaki benekle kestane tepeyi birlikte arayın.

Söğüt Serçesi (Passer hispaniolensis; Spanish Sparrow) erkeğinde tepe ve ense kestanedir. Beyaz yanakları, geniş siyah göğüs alanı ve böğürlere inen koyu çizgileri dikkat çeker. Dişi ve gençler daha sadedir; Ağaç Serçesinin iki eşeyde görülen siyah yanak beneğiyle karıştırılmamalıdır.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Sıcak, yarı kurak çevrelerde akarsu ve göl yakınındaki ağaçlık-çalılık alanları kullanır. Su çekildikten sonra gelişen tek yıllık otlar beslenme olanağı sağlayabilir. Üreme dışındaysa su kenarına aynı ölçüde bağlı kalmadan bitkili tarım alanlarına da geçebilir.

Yuva Yeri

Yuva, ağaç dallarına yerleştirilmiş büyük ve kapalı bir yapıdır; üstteki geçit aşağıdaki yumuşak döşeli yumurta odasına iner. İran’ın Mond Koruma Alanı’nda 7 Nisan–8 Mayıs 2007’de incelenen 30 yuvada 3–6 yumurta bulunmuş, en sık beş yumurta görülmüştür. İsrail Rift Vadisi’ndeki iki yeri ele alan 1980 tarihli makalenin özetinde ortalama kuluçka yaklaşık 12 gündür. Yuva örnekleri ve süre farklı araştırmalara aittir; Türkiye için ölçülmüş değerler değildir.

Uzman tür derlemesinde yavruların yuvada kalışı 14–15 gün olarak verilir. Bu, Türkiye’de ölçülmüş yerel bir gelişim süresi değildir; yuvadan ayrılma ile bağımsız beslenme aynı aşama sayılmamalıdır.

Günlük Alan Kullanımı

İsrail’in Einot Tzukim Koruma Alanı’nı ele alan 2023 makalesinin özetinde, eski ve yeni yuva yerleri haritalanmıştır. İnsan etkinliğinden uzak, eski pınarlara yakın alanlarla yuva yerleri arasında ilişki bulunmuştur. Koloni zamanla daha az kurak bir bölüme kaymıştır. Bu yerel sonuç, bütün Türkiye kolonilerinin aynı koşulları seçtiğini kanıtlamaz.

Dünya Yayılışı

Yayılışı Batı Asya’da parçalıdır. Batıdaki moabiticus, Türkiye’nin güneyinden İsrail ve Ürdün’e, doğuda Irak ile İran’ın güneybatısına uzanır. Doğu İran ve Afganistan’ın güneybatısındaki yatii de güncel AviList’te aynı türün alt türü olarak tutulur. Bu doğu biçiminin daha sarı alt tarafı, Türkiye’deki her kuşa aktarılmamalıdır.

Türkiye'deki Durumu

OSME’nin 2025 listesinde Türkiye’nin güneyi ve güneydoğusunda parçalı üreyen bir türdür. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde Türkiye için verilen 1.000–3.000 çift, 2013–2019 dönemine ilişkin sınırlı veriye dayanan uzman tahminidir. Aynı değerlendirmede artış veya azalış yönü belirlenememiştir; bu sayılar yeni bir 2026 sayımı gibi okunmamalıdır.

Göç Yolculuğu

Her topluluk aynı hareketi yapmaz. İsrail’deki Büyük Rift Vadisi halkalama kayıtlarını inceleyen, 2021’de yayımlanmış çalışmanın özetinde, Ölü Deniz yakınındaki vaha kolonisinin çoğunlukla yerleşik kaldığı; kuzeydeki bazı kuşların ise göç ettiği bildirilir. Kuzey topluluklarındaki dişi ve gençler sonbaharda daha güneye gidebilmiştir. Bu sonuç Türkiye kuşlarının belirlenmiş göç rotası değildir.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Besininin önemli bölümünü otların, sazların ve benzeri bitkilerin tohumları oluşturur. Yavrulara ise yalnız böcek değil, hem küçük omurgasızlar hem tohum taşınır.

Nasıl Avlanır?

Ağaç yapraklarında böcek arar, yerde de besin toplar. Açık alanlarda gevşek sürüler görülebilir. Besin arayan kuşları doğal davranışlarıyla izleyin; yuva yakınında yemle toplamayın.

İlginç Bilgiler

## Yuvanın İçini Bozmadan İncelemek İsrail Rift Vadisi’nde yapılmış üç yuva, 2019’da yayımlanan araştırmada müze koleksiyonundan alınarak bilgisayarlı tomografiyle incelendi. Bu örnekler 35–45 cm yüksekliğinde ve 20–25 cm çapındaydı. Üç boyutlu çözümleme, kuru dalların yalnız üst üste yığılmadığını, birbirine kenetlenerek yapıyı taşıdığını destekledi. Ancak yuvanın bitmiş biçimini incelemek, kuşun her dalı hangi sırayla yerleştirdiğini kesin olarak göstermez. Araştırmacılar farklı yapım sıralarını bilgisayarda denedi; bunlar doğada çekilmiş bir yapım filmi değildir. ## Sıcaklık ile Kuluçkanın İlişkisi İsrail Rift Vadisi’ndeki iki üreme yerini inceleyen 1980 makalesinin özetinde, hava sıcaklığı arttıkça kuluçka süresinin kısaldığı bir ilişki bildirilir. Araştırmacılar, uygun sıcaklığın kuşun yumurtalar üzerinde geçirmesi gereken zamanı azaltabileceğini tartışır. Bu yorum, çok sıcak havanın her koşulda yararlı olduğu veya yuvanın kusursuz bir klima gibi çalıştığı anlamına gelmez. Bölgesel bir ilişkiyi bütün Türkiye’ye değişmez bir kural olarak aktaramayız. ## İki Alt Türün DNA’sı İran’da 2017–2018’in üreme dışı dönemlerinde üç topluluktan 51 Küçük Serçe örneği toplandı. 2021’de yayımlanan DNA çalışması, batıdaki moabiticus ile doğudaki yatii örneklerinin iki ayrı genetik grup oluşturduğunu buldu. Bu örneklerde belirgin karışık genetik yapı görülmedi; sonuçlar iki alt tür arasında yakın dönemde gen alışverişinin az veya yok olabileceğini destekledi. İran’ın batısındaki iki topluluk ise birbirinden belirgin ayrılmamıştı. Bu bulgular, bütün Türkiye kolonilerinin birbirine bağlı olduğunu veya iki biçimin doğada hiçbir zaman karışamayacağını kanıtlamaz.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...