kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Kum Kırlangıcı (Riparia riparia)
VS
Seçildi Kır Kırlangıcı (Hirundo rustica)

Kum Kırlangıcı

Riparia riparia

Takım Passeriformes
Familya Kırlangıçgiller (Hirundinidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Kahverengi sırt-sağrı, beyaz alt üzerinde kahverengi göğüs kuşağı ve kısa kuyruk.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Kum Kırlangıcı, Riparia riparia, üstü mat kahverengi, altı beyaz küçük bir kırlangıçtır. Beyaz boğazıyla karnını ayıran kahverengi göğüs kuşağı, kısa ve az çatallı kuyrukla birlikte aranır. Sırtla sağrı aynı kahverengi görünür; kuyrukta uzun dış tüyler bulunmaz.

Genel Görünüm ve Duruş

Toplu gövdesine göre gagası küçüktür; kanatları sivri, kuyruğu kısadır. Gövdenin açık alt tarafı, koyu kanat altıyla karşıt görünür. Konmuş kuşta uçuş sırasında kaçırılan göğüs kuşağı daha rahat incelenebilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi dış görünüşte çok benzerdir. Bir kuşun biraz daha koyu veya iri görünmesi, sahada güvenilir eşey tayini sağlamaz.

Genç kuşun sırt, baş ve kanat üstü tüylerindeki açık kenarlar, ince pullu bir görünüm oluşturur. Göğüs kuşağındaki açık kenarlar da deseni yumuşatabilir. Erişkinin belirgin işaretleri gençte daha silik görünebildiğinden yaş değerlendirmesinde bütün tüy düzeni incelenir.

Uçuşta Görünüm

Hızlı, hafif kanat vuruşlarının arasına kısa süzülmeler katar. Çoğu zaman su veya açık alan üzerinde alçaktan av arar; böcek peşinde sık yön değiştirir. Tek bir dönüşte göğüs kuşağı görünmeyebilir.

Ses ve Davranış

Çağrısı kısa, kuru ve pürüzlü bir cıvıltıdır. Şarkısı, benzer seslerin art arda bağlandığı bir gevezelenme gibidir. Koloni yakınında birçok kuş aynı anda ses verebilir; sesi, görülen kuşun biçimi ve tüy deseniyle birlikte değerlendirmek gerekir.

Karıştırılabilecek Türler

Ev Kırlangıcı, Delichon urbicum, uzaktan karışabilir. Erişkininin üstü mavi parıltılı siyah, sağrısı belirgin beyazdır; altı beyaz olup Kum Kırlangıcı’nın kahverengi göğüs kuşağını taşımaz. Genç Ev Kırlangıcı daha mat görünür. Sağrı bakış açısından gizlenmişse, yalnız beyazlığı görememekle karar verilmez.

Kaya Kırlangıcı, Ptyonoprogne rupestris, daha iri ve topludur. Alt tarafı beyazdan çok açık kahverengidir. Kuyruğunu açtığında görülen beyaz, oval lekeler önemlidir; Kum Kırlangıcı’nda bu kuyruk lekeleri yoktur.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Yuva kazılabilecek dik kum, kumlu kil veya mil yarları önemlidir. Doğal akarsu kıyıları yanında kum-çakıl ocaklarının dik yüzeyleri de kullanılabilir. Yakındaki su ve nemli açık alanlar, uçan böcek aramaya uygundur. Sırf toprakta delikler görülmesi, hepsinin o yıl kullanıldığı anlamına gelmez.

Yuva Yeri

Tünelin sonunda ot ve ince bitki parçalarıyla döşenen bir yuva odası bulunur. BTO’nun Britanya kuşları için hazırladığı uzman derlemede tipik 4–5 yumurta, iki eşin katıldığı 14–15 günlük kuluçka ve yavruların yuvadan çıkmasına kadar 19–21 gün verilir. Bunlar Türkiye’de bütün yuvalar için ölçülmüş sabit süreler değildir. Yuva yarına tırmanılmamalı, tünel ağzına nesne sokulmamalıdır.

Günlük Alan Kullanımı

Gündüz açık alanlarda birlikte beslenir; üreme dışında sazlık ve benzeri sulak alan bitkileri arasında toplu geceleyebilir. Koloninin yuva yüzeyiyle beslenme ve geceleme alanları, yaşamının farklı gereksinimlerini karşılar.

Dünya Yayılışı

Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika’da geniş bir üreme yayılışı vardır. Güncel AviList, Türkiye’yi de kapsayan riparia grubunun yanı sıra taczanowskii, ijimae ve Mısır’da üreyen shelleyi olmak üzere dört alt tür kabul eder. Kuzey Amerika’da kullanılan Bank Swallow ve Avrupa’daki Sand Martin adları bu aynı türü belirtir. Kışlama alanları Güney Amerika, Afrika ve güneydoğu Asya’ya uzanır; bütün grupların aynı rotayı izlediği düşünülmemelidir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de uygun toprak yarlarında üreyebilir. Van Gölü havzasında 20 Nisan–23 Eylül 2021’de incelenen dört koloniden ikisi doğal göl kıyısı yarlarında, ikisi yol yapımıyla oluşmuş yarmalardaydı. Bu kayıt, hem doğal hem insan eliyle açılmış yüzeyleri kullanabildiğini gösterir; Türkiye’nin her akarsu veya kum ocağının aynı büyüklükte koloni taşıdığını göstermez.

Göç Yolculuğu

EURING/CMS’nin Avrupa halkalama atlasında göç bağlantıları tek bir çizgi oluşturmaz. Batı ve kuzeybatı Avrupa kuşları daha çok Batı Afrika’ya, doğu ve güneydoğu Avrupa kuşları Orta Doğu ve Doğu Afrika’ya bağlanır. Halkalama çalışmaları bölgeler arasında eşit yoğunlukta değildir; Afrika’dan geri bildirim de azdır. Bu genel örüntü, Türkiye’de görülen her bireyin başlangıç ve kışlama yerini kesinleştirmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Başlıca küçük, uçan böceklerle beslenir. SEO/BirdLife’ın uzman derlemesinde sinekler, sivrisinekler, yabanarıları, karıncalar ve birgün sinekleri gibi gruplar sayılır. Yerel böcek çıkışları değişebileceğinden, bu genel liste Türkiye için sabit bir besin oranı değildir.

Nasıl Avlanır?

Avını çoğunlukla uçarken yakalar; su ve açık zemin üzerinde böcekleri izlerken tek başına veya grupla beslenebilir. Zaman zaman su yüzeyinden ya da yerden böcek aldığı da bildirilir. Bu daha seyrek davranış, temel beslenme biçiminin havada avcılık olduğu gerçeğini değiştirmez.

İlginç Bilgiler

## Van Gölü’nde Yuva Zemini Van Gölü havzasındaki 2021 araştırmasında, dört koloninin her birinde kullanılan yirmi yuvadan olmak üzere toplam 80 yuvanın giriş çevresinden toprak örneği alındı. Örneklerde daha iri toprak taneleri, daha geniş tünel girişleriyle ilişkiliydi. Ancak kullanılmayan yuvalardan ve koloni bulunmayan uygun yüzeylerden karşılaştırma örneği alınmamıştı. Bu nedenle araştırma, belirli toprağın tek başına koloniyi oluşturduğunu veya bütün kazılmayan yüzeylerin uygunsuz olduğunu kanıtlamaz. ## Tünel Derinliği ve Başarı İngiltere’nin Lancashire bölgesinde, Lune Nehri üzerindeki iki koloninin 2015 üreme dönemini inceleyen araştırma, ayrıntılı verisi bulunan 768 yuva girişimini karşılaştırdı. İlk yavru gruplarında derin tünellerle başarı arasındaki ilişki olumlu, ikinci gruplarda ters yöndeydi. Tünellerde karbondioksit arttıkça üreme başarısının azaldığı gösterilemedi. Başarı ölçütü, en az bir yavrunun 16 güne ulaşmasıydı; bütün yavruların ilk uçuşunun tek tek izlendiği bir ölçüm değildi. Bu nedenle “daha derin yuva her zaman daha iyidir” sonucu çıkarılamaz.

Kır Kırlangıcı

Hirundo rustica

Takım Passeriformes
Familya Kırlangıçgiller (Hirundinidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Kızıl yüz, mavi sırt, koyu göğüs kuşağı, derin çatal kuyruk ve alçak çevik uçuş.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Kır Kırlangıcı (Hirundo rustica; Barn Swallow), uzun ve sivri kanatları, ince gövdesi ve derin çatallı kuyruğuyla tanınır. Sırtı iyi ışıkta parlak koyu mavi, alın ve boğazı kızıla çalan kestane rengidir. Boğazın altındaki koyu kuşak, Avrupa’daki açık krem karınla karşıtlık oluşturur. Erişkinin ince uzayan dış kuyruk tüyleri uçuş siluetinin belirgin bir parçasıdır.

Genel Görünüm ve Duruş

Tünemiş kuşun başı hafif yassı, boynu çok kısa, omuzları gövdesine göre geniş görünür. Gövde kuyruğa doğru incelir. Kapalı kanatların sivri uçları uzamış dış kuyruk tüylerinin önünde kalır. Cornell’in teşhis hesabında anlatılan bu biçim, havada hızla geçen kuşun tel üzerinde de aynı ince yapıyı taşıdığını görmeye yardım eder.

Tepe, sırt ve kanat üzerindeki küçük tüyler güneşte mavi yansırken, uzun uçuş tüyleri ve kuyruk daha kahverengi-siyah görünür. Göz, küçük gaga ve kısa bacaklar koyudur. Kuyruk açıldığında, uçlara yakın beyaz lekeler görülür. Dış kuyruk tüyleri gittikçe incelerek iki uzun uç oluşturur; kapalı kuyrukta saklanan beyazlık uçuş sırasında ortaya çıkabilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi aynı temel renk düzenini taşır. Animal Diversity Web’in hesabında dişinin dış kuyruk tüylerinin genellikle daha kısa, renklerinin biraz daha sönük olduğu belirtilir. Bu benzerlik nedeniyle, uzaktaki her kısa kuyruklu kuşa dişi denmez. Gençlerin de kısa kuyruğu vardır; eşeyler arasındaki genel fark, bütün bireyleri kesin olarak iki gruba ayıran bir sınır değildir.

Gençte alın ve çene daha soluk, devetüyü-beyazımsı tonlarda veya biraz daha koyu olabilir. Tüyler erişkindeki kadar parlak değildir. Kuyruktaki ince dış uzantılar henüz kısadır; çatal erişkininkinden daha sığ görünür. Erişkin erkeğin uzun kuyruk uçlarını genç kuşta aramamak gerekir.

Uçuşta Görünüm

Alçaktan uçarken kanat çırpışlarıyla kısa süzülmeleri art arda kullanır. Açık tarlalar ve su üzerinde hızlı dönüşler, dalışlar ve yeniden yükselişlerle böceklerin peşine düşer. RSPB’nin anlattığı çevik, akıcı uçuşta gövdenin ince görünüşü ve uzun çatallı kuyruk birlikte seçilir. Kuyruk kapalıyken iki ince uç daha belirgin, açıldığında ise çatal daha geniş görünebilir.

Avrupa, Kuzey Afrika ve Batı Asya’nın açık karınlı kuşlarında alt kanadın gövdeye yakın küçük tüyleri de beyazımsıdır. Bunlarla daha koyu uzun kanat tüyleri arasında karşıtlık görülür. Kuzey Amerika ve Asya’nın bazı başka topluluklarında karın daha kızıl olabilir; Cornell’in bölgesel görünüşleri ayrı gösteren hesabı, bu renk farklarını aynı tür içindeki çeşitlilik olarak anlatır.

Ses ve Davranış

Ötüşü uzun bir cıvıltı dizisidir; ince ve daha boğuk notaların arasından, sonunda uzayan cızırtılı bir bölüm duyulabilir. Kısa “vit” ya da “uit” çağrısı uçuşta da verilir. Tehlike sırasında daha güçlü uyarı sesleri art arda yinelenir. Tel üzerinde sessizce duran kuşla, yuvasının yakınında tehlike sezen kuşun seslenişleri bu yüzden farklı olabilir.

Topluluk halinde tellerde durabilir, aynı yapıda birden fazla çift yuva kurabilir. Buna rağmen çift, yuvanın hemen çevresindeki küçük alanı savunur. Animal Diversity Web, Avrupa’daki bu yuva çevresi savunmasıyla geniş topluluklar halinde bulunmayı ayrı ayrı anlatır. Kuşların aynı binayı kullanması, bütün çiftlerin tek bir ortak yuvada yavru büyüttüğü anlamına gelmez.

Yuva çamurla kuru otların birleştirilmesinden oluşan, üstü açık bir çanaktır. Çiftin iki üyesi de küçük çamur parçaları taşır. BTO’nun Britanya-İrlanda derlemesinde tipik yumurta sayısı 4–5, kuluçka süresi 16–18 gündür. Kuluçkayı esas olarak dişi yürütür, erkek zaman zaman katılır. Yavruların uçuşa geçmesi için tipik süre aynı hesapta 20–22 gün olarak verilir.

Karıştırılabilecek Türler

Ev Kırlangıcı (Delichon urbicum; Western House Martin), daha kısa çatallı kuyruk ve kuyruk başlangıcının üstündeki belirgin beyaz alanla ayrılır. Alt tarafı boğazdan itibaren beyazdır; kızıl alın-boğaz taşımaz. Üst tarafı onun da iyi ışıkta mavi yansıdığından, sırt parlaklığı iki türü ayırmaz. Oiseaux hesabı, Ev Kırlangıcının kuyruk çatalında uzun ince dış uçlar bulunmadığını özellikle belirtir.

Kum Kırlangıcı (Riparia riparia; Sand Martin, Bank Swallow), üstten kahverengi, alttan beyaz görünür. Geniş kahverengi göğüs kuşağı beyaz boğazla karnı ayırır; kuyruğu az çatallı, dış uçları kısadır. Kır Kırlangıcının kızıl alın-boğazı ve mavi sırtı bulunmaz. Genç Kum Kırlangıcının sırt tüylerindeki açık kenarlar da bu kahverengi görünüşün içinde seçilir.

Kaya Kırlangıcı (Ptyonoprogne rupestris; Eurasian Crag Martin), daha tıknaz bir gövdeye, mat kahverengi-gri üst tarafa ve daha kısa kuyruğa sahiptir. Açılan koyu kuyruğunda oval beyaz lekeler görülür. Dolayısıyla kuyrukta beyaz lekeler bulunması yalnız Kır Kırlangıcına özgü değildir. Kaya Kırlangıcının sade kahverengi başı ve alt tarafı, Kır Kırlangıcındaki kızıl boğazla koyu göğüs kuşağını taşımaz.

Kızıl Kırlangıç (Cecropis rufula; European Red-rumped Swallow), uzun çatallı kuyruğuyla uzaktan benzeyebilir. Ense çevresindeki kızıl açıklık ve sırtın altıyla kuyruk başlangıcındaki geniş beyaz-kızıl alan belirgindir. Kuyruk altı siyah, açık alt tarafı ince boyuna çizgilidir. Bu desen Kır Kırlangıcının kızıl boğazıyla koyu göğüs kuşağından farklıdır. Eski geniş Cecropis daurica adından ayrılan güncel tür budur.

Ebabil (Apus apus; Common Swift), çok uzun, orak biçimli kanatları ve isli koyu gövdesiyle farklıdır. Boğazı daha açık olsa da Kır Kırlangıcındaki kızıl alın-boğazı ve krem karnı göstermez. Oiseaux’nun karşılaştırması, yüzeysel benzerliğin uzun kanatlar ve çatallı kuyruktan kaynaklandığını belirtir: Ebabil kırlangıç ailesinde değildir. Gözlemde koyu gövde, kanat biçimi ve uçuş birlikte karşılaştırılır.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Açık beslenme alanı, suya erişim ve yuvayı taşıyacak korunaklı bir çıkıntının birlikte bulunması önemlidir. Animal Diversity Web’in hesabı tarım alanlarını, ahır ve diğer çiftlik yapılarını, köprü altlarını ve eski yapıların saçaklarını sayar. Kayalık mağaralar gibi doğal yerler de kullanılabilir. Böylece tür yalnız tarlada ya da yalnız binada yaşayan bir kuş değildir; gündüz böcek aranan açıklıklarla yuvanın kurulduğu sığınak birbirini tamamlar.

Yuva Yeri

Yuvanın tutunması için yüzeyin yapısı önemlidir. Kanada’nın resmi tür derlemesi, yatay bir çıkıntıyla birlikte pürüzlü ahşap ya da beton gibi düşey yüzeyleri de anlatır. Üstteki bir saçak ya da benzeri örtü yuvayı hava koşullarından korur. Yapıya girip çıkan kuşlar izlenirken, uçuş yolunun kapatılmaması ve yuvaya dokunulmaması gerekir.

Günlük Alan Kullanımı

Kırsal yapıların içindeki yuvalara ulaşabilmesi için girişlerin sürekli açık kalması gerekir. Oiseaux hesabında ahır, samanlık, garaj ve benzeri korunaklı yerlerle yakınlarındaki tarla ve sulak açıklıklar birlikte anlatılır. Besin ararken kullanılan teller ve dallar dinlenme yerleri de sağlar. Uzun süren kötü hava, normal beslenmesini engelleyebilir; özellikle yavruların büyüdüğü sırada yakındaki beslenme alanları önem taşır.

Dünya Yayılışı

Üreme alanları Kuzey Amerika, Avrasya ve Kuzey Afrika’ya yayılır. AviList v2025b sekiz alt tür tanır. Avrupa, Batı Asya ve Kuzey Afrika’da üreyen rustica alt türü, kışın Sahra’nın güneyindeki Afrika’ya ve Güney Asya’ya iner. Kuzey Amerika’daki erythrogaster ise Meksika’dan Güney Amerika’nın güneyine kadar kışlar; Arjantin’in kuzeydoğusunda da üreyen bir topluluk gelişmiştir. Mısır’daki savignii ve Doğu Asya’daki topluluklar aynı geniş türün farklı coğrafi parçalarıdır.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye üreme ve geçiş alanları içindedir. OSME’nin 2022 listesinde rustica Türkiye için kaydedilir; transitiva yönünde görünüş taşıyan bazı kuşlardan da söz edilir. BirdLife’ın 2021 değerlendirmesinde, 2002–2012 dönemi için Türkiye’de 1.000.000–2.500.000 üreyen çift tahmin edilir. Bu bir güncel sayım değil, sınırlı veriye dayalı uzman tahminidir. 2008–2019 ve 1980–2013 dönemlerinin ülke nüfus eğilimleri içinse yeterli bilgi bulunmadığı belirtilmiştir.

Göç Yolculuğu

Avrupa-Afrika göç atlası, Avrupa’da halkalanan kuşların kış bağlantılarının tek bir noktada toplanmadığını gösterir. Britanya Adaları ve Norveç’in batı kıyısındaki kuşlar ağırlıkla Güney Afrika’yla ilişkilidir. Orta Avrupa’dan gelen kayıtlar Batı Afrika’dan Kongo ve Zambiya’ya uzanan daha geniş bir kuşağa dağılır. Halka yeniden bulma çabası ülkeler arasında farklı olduğundan haritadaki boşluk, kuşların o bölgeden hiç geçmediği anlamına gelmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Temel besini uçan böceklerdir. Cornell’in Kuzey Amerika hesabı sinekleri başlıca av olarak sıralar; uçan kınkanatlılar, arılar, karıncalar, kelebekler ve güveler de alınır. Çoğunlukla tek tek avları yakalar. Sığırların, tarım araçlarının ve insanların hareketiyle havalanan böceklerin peşine takılabilir. Soğuk havada ahır duvarları çevresindeki sinekleri topladığı, bazen de yerdeki böcekleri aldığı anlatılır; beslenmesi yalnız kesintisiz havada kovalamaya indirgenmez.

Nasıl Avlanır?

Su yüzeylerinin üzerinde alçaktan uçarken böcek yakalar, kolayca yükselip alçalarak avını izler. Nicole Bouglouan su yüzeyindeki böceklerin de alınabildiğini belirtir. Çin’in Suzhou kentindeki 2021 çalışmasında ise 53 yuvadaki yavruların besini, böcek ve dışkı örneklerinin karbon ve azot izlerinden tahmin edildi. Yumuşak gövdeli avların payıyla yavru uçurma başarısı arasında olumlu ilişki bulundu. Hangi av gruplarının alındığı da bu araştırmada önemliydi.

İlginç Bilgiler

## Kentteki Yuvayı Anlamak Çin’in Suzhou kentinde 2021 üreme mevsiminde dört alandaki 53 yuva izlendi. Chen ve arkadaşlarının 2026 sayısında yayımlanan araştırması bina yoğunluğu, sıcaklık, gürültü ve gece ışığını birlikte değerlendirdi. Karşılaştırılan iki istatistiksel modelden gece ışığını içereninde, daha güçlü ışıkla daha düşük yavru uçurma başarısı arasında ilişki bulundu; kentten kıra uzanan bütün sıralama boyunca ise başarı belirgin biçimde değişmedi. Çalışmada uçuş, son yuvada görülme ve ardından boş yuva kontrolünden çıkarıldı; her yavrunun ilk uçuşu doğrudan izlenmedi. Bir yıllık bu gözlemsel sonuç, ışığın deneyle artırıldığı bir çalışma değildir. ## Uçarken Su İçebilir Su içmek için her zaman kıyıya konması gerekmez. RSPB, su yüzeyine alçalıp gagasıyla su alırken uçuşunu sürdürmesini anlatır. Göller ve nehirler üzerindeki alçak geçişler böylece hem beslenme hem su içme sırasında görülebilir. İnce gövdeli kuşun yüzeye yaklaşıp yeniden yükselmesini kesintisiz izlemek, bu davranışı görmeye yardım eder. ## Uçuş Başlar, Bakım Sürer BTO’nun Britanya-İrlanda hesabında başarısız yuvaların yerine yapılan yenilemeler hariç, bir mevsimde genellikle iki üreme girişimi bildirilir. Yavrunun uçabilmesiyle bakımın bitmesi ise aynı olay değildir. Kanada’nın resmi derlemesi, yuvadan çıkan gençlerin yakın çevrede gecelediğini ve ilk günlerde geceyi yeniden yuvada geçirebildiğini anlatır. Yavru yuvadan ayrıldıktan sonra da aileyle ilişkisini bir süre korur. ## Sazlıktaki Geceleme Üreme bittikten sonra ve göç sırasında, su kenarındaki sazlıklarda toplu gecelemeler yapabilir. Bu yerler çamur yuvalardan farklıdır. Oiseaux hesabında sazlıkta bir araya gelerek geceyi geçirdikleri belirtilir. Akşam sazlığa gelen kuşlar, orada yuva kuran bir topluluk değildir. ## Eski Yuvanın Yeni Kullanıcıları Eski çamur yuvalar yalnız geçmişten kalan yapılar değildir. Kanada’nın 2019 tarihli derlemesi, bunların sonraki mevsimlerde yeniden kullanılabildiğini ve bir yıl boş kalıp ertesi yıl seçilebildiğini anlatır. Ancak aynı yuvanın yeniden kullanılması, mutlaka aynı çiftin döndüğü anlamına gelmez. Kuşlar eski yuvayı değerlendirirken parazit yükünden de etkilenir; yoğun parazitli yuvalardan kaçınabilir. Bu yüzden yuva yerinin kullanımıyla tek tek kuşların kimliği ayrı izlenir.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...