Hızlı Tanı

Sumru, uzun ve dar sivri kanatlı, derin çatallı kuyruklu, zarif uçuşlu orta boy bir denizkırlangıcıdır. Üreme giysisindeki erişkinde siyah tepe başın arkasına kadar uzanır; üst taraf açık gri, alt taraf beyazdan soluk griye; gaga çoğunlukla kırmızı ve ucu değişen ölçüde koyu, bacaklar kırmızıdır. Tanı tek gaga rengine dayandırılmaz. Baş şekli, gaga uzunluğu, gövde tonu, kanat teleklerinin ışık geçirgenliği, kuyruk uzunluğu ve çağrı birlikte değerlendirilir.

Uçuşta kanatlar ritmik, esnek vuruşlarla ilerler; kuş sık sık su üzerinde asılı kalıp başını aşağı çevirir, ardından yüzeye yakın balık için dalar. Üstten kanat açık gri, dış el teleklerinde koyulaşan bir kama görülür. Alttan el teleklerinin arka kenarında dar koyu çizgi gelişebilir; kanat altının geri kalanı açık ve yarı saydam izlenimlidir. Kuyruk çatallıdır, fakat Kuzey Sumrusundaki kadar kısa bacaklı ve aşırı uzun kuyruk çıkıntılı genel oran beklenmez.

Konmuş kuşta kanat uçları çoğunlukla kuyruk ucuna yakın, bazen biraz geride kalır; uzun kırmızımsı gaga ve orta uzunlukta kırmızı bacaklar önemlidir. Kış giysisinde alın beyazlaşır, siyah alan başın arkasında maske gibi kalır, gaga koyulaşır. Genç kuşta sırt ve kanat örtülerinde kahverengimsi-devetüyü pullanma, koyu karpal çizgi ve daha koyu gaga görülür. Mevsim ve yaş bilinmeden yalnız “siyah baş-kırmızı gaga” ile karar verilmez.

Genel Görünüm ve Duruş

Oiseaux.net Sumru için doğrudan 35 santimetre tür uzunluğu verir. Gövde ince, boyun kısa-orta, baş hafif köşeli, gaga başa göre uzun ve düzdür. Kanatlar çok uzun, dar ve uçta sivri; kuyruk belirgin çatallı, dış telekler uzamıştır. Bacaklar kısa görünse de Kuzey Sumrusundan genellikle daha uzundur. Konarken gövde yataya yakın, göğüs dolgun, kuyruk çoğu zaman yüzeyin üzerinde tutulur.

Üreme erişkininde tepe ve ense kadifemsi siyahtır; siyah alan gaganın tabanından başlayıp gözü içine alır. Yanak ve boğaz beyaz, göğüs ile karın soluk gri-beyaz, üst taraf düzgün açık gridir. Gaga kırmızı-turuncu ve çoğu bireyde siyah uçlu, ayaklar kırmızıdır. Siyah uç yaşa, alt türe, mevsime ve bireye göre değişebilir; bazı erişkinlerde çok küçüktür veya zor seçilir. Gövdenin alt tarafındaki gri ton ışıkta kaybolabilir.

Uçuş telekleri zamanla aşındıkça üst kanadın dış bölümünde koyu kama oluşur. Bu kama tek parça siyah uç paneli değildir; teleklerin yaşına ve ışığa bağlı kademeli koyulaşmadır. Kanadın iç el telekleri çoğu açıdan daha açık ve yarı saydam görünür. Kuyruk beyazımsı, dış teleklerde gri ve koyu dış kenar bulunabilir. Levhada bütün el teleklerini aynı geniş siyah uçla boyamak doğal görünüşü basitleştirir.

Üreme dışı erişkinde alın ve ön tepe beyazlaşır; gözün gerisinde siyah ense maskesi kalır. Gaga koyu kırmızıdan siyaha dönebilir, bacaklar matlaşır. Kanat üstünde koyu karpal iz belirginleşebilir. Bu giysi genç kuşla karışabilir; erişkinde sırt ve örtüler daha düzgün gri, gençte kahverengi kenarlar ve pullu desen daha fazladır. Tüy dökümü ilerlerken ara giysiler görülür.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi Sumru tüy görünüşüyle sahada güvenilir biçimde ayrılamaz. Eşler aynı siyah başlık, gri-beyaz gövde, kırmızı bacak ve kırmızımsı gaga düzenini taşır. Davranıştaki balık sunma, kuluçka veya yuvayı savunma tek başına eşeyi kesinleştirmez; iki eş de kur, kuluçka ve yavru bakımına katılabilir. Ayrı “dişi” levhası erkeğin soluklaştırılmış kopyası gibi kullanılıp sahte bir renk farkı öğretmemelidir.

Yaş tayini daha anlamlıdır. Taze gençte tepe siyah-kahverengi benekli, alın açık; sırt ve kanat örtüleri kahverengi-devetüyü kenarlı ve pul görünümlüdür. Kanat önünde koyu karpal bant, uçuş teleklerinde koyu alan, kuyrukta daha kısa dış telekler bulunur. Gaga tabanı kırmızımsı veya turuncu-kahverengi, ucu daha geniş koyudur; bacaklar daha soluk kırmızımsı olabilir. Sonbaharda genç kuş gri-siyah birinci kış giysisine ilerlerken kahverengi desen azalır.

Yavrular yumurtadan havlı, gözleri açık ve kısa süre içinde hareket edebilir durumda çıkar; yine de yuvaya ve yakın örtüye bağlıdır. Cornell 20–31 gün yuva dönemi, BTO tipik 22–28 gün uçuş gelişimi verir. Bu aralıklar çalışma bölgesi ve ölçüt farkıyla değişebilir. Uçamayan yavru koloniden taşınmaz; ebeveynleri yakınında beslemeye devam eder.

Uçuşta Görünüm

Sumrunun uçuşu tanının merkezindedir. Uzun, dar, sivri kanatlar derin fakat esnek vuruşlarla çalışır; gövde hafif, kuyruk çatallı ve baş-gaga öne uzanmıştır. Balık ararken su üzerinde kısa süre asılı kalabilir, kanatlarını yükseltip başını aşağı çevirir ve çoğunlukla sığ bir dalışla yüzey altındaki avı alır. Dalıştan sonra güçlü vuruşlarla sudan çıkar; martılar gibi uzun süre yüzeyden besin toplaması beklenmez.

Üstten bakışta açık gri kanat örtüleri, daha açık iç el telekleri ve dış el teleklerinde arkaya doğru koyulaşan dar kama aranır. Kuyruk sokumu ve kuyruk açık, dış telekler uzundur. Kanat uçlarının tamamı kalın siyah bir sınırla bitmez. Başın siyah tepesi ve kırmızı gaga iyi ışıkta seçilebilir, fakat yüksek uçuşta renkler kaybolur; silüet ile kanat deseni öne çıkar.

Alttan bakışta kanat altı büyük ölçüde açık beyazımsı-gri görünür. El teleklerinin arka kenarında dar koyu çizgi, özellikle aşınmış üreme erişkininde belirgin olabilir. Gövde soluk gri, kuyruk açık ve çatallıdır. Alttan levhada her teleğin ucunu geniş siyaha boyamak veya bacakları uzun süre aşağı sarkıtmak yanıltıcıdır; normal seyir uçuşunda ayaklar geriye toplanır ve ancak iniş-kalkışta belirginleşir.

Kuzey Sumrusuyla ayrımda yalnız gaga siyah ucu kullanılmaz. Sumruda baş daha uzun, gaga daha uzun ve çoğunlukla siyah uçlu, bacaklar daha uzun; kanadın dış bölümünde üstten koyu kama, alttan el teleği arka kenarında daha belirgin koyu çizgi görülür. Kuzey Sumrusu daha kısa gagalı-bacaklı, daha uzun kuyruk çıkıntılı ve kanatları daha eşit yarı saydam görünebilir. Fotoğraf açısı bu oranları değiştirir; birkaç işaret birlikte aranır.

Ses ve Davranış

Sumrunun en bilinen çağrısı keskin, aşağı kıvrılan “ki-yerr” benzeri alarm notasıdır. Ayrıca hızlı “kip-kip”, uzayan “kreee” ve koloni içi temas sesleri kullanır. Çağrı Kuzey Sumrusunun seslerinden yapı ve tını bakımından ayrılabilir, ancak rüzgâr, kalabalık koloni ve kayıt kalitesi ayrımı zorlaştırır. Ses tanısı görsel oran ve tüy işaretleriyle desteklenir.

Üreme alanında topluluk halinde yuvalar, fakat her eş kendi küçük yuva çevresini savunur. Kur sırasında erkek balık taşıyıp dişiye sunabilir; havada takip ve birlikte yükselme görülür. Yırtıcı veya insan yaklaştığında çok sayıda kuş bağırarak dalışa geçebilir. Bu alarm davranışı gözlemci için geri çekilme işaretidir; kolonide baş üstü saldırı başlayana kadar yaklaşmak doğru değildir.

Beslenme uçuşunda tek tek, küçük grup veya büyük sürü halinde çalışabilir. Balık sürülerini yüzeye yaklaştıran başka yırtıcılarla aynı alanda toplanabilir; başka sumru veya martılardan balık çalma girişimleri görülebilir. Dinlenirken kumsal, kaya, şamandıra, iskele ve tekne üzerinde sıralanır. Yüzebilir, fakat günlük beslenmesi aktif hava avcılığına dayanır.

Karıştırılabilecek Türler

Kuzey Sumrusu en yakın benzeridir. Üreme erişkininde Kuzey Sumrusunun gagası çoğunlukla tamamen koyu kırmızı, başı daha yuvarlak, bacakları çok kısa, alt tarafı daha gri ve kuyruk dış telekleri kanat ucunu daha fazla aşar. Sumrunun gagası daha uzun ve çoğu kez siyah uçlu, gövdesi daha öne ağırlıklı, üst dış kanadında koyu kama ve alt el teleği arka kenarında daha geniş koyuluk vardır. Bu işaretlerin hiçbiri tek başına yüzde yüz değildir.

Gül Sumrusu daha soluk, daha uzun ve ince siyah gagalı; üreme döneminde göğsünde pembe ton olabilir. Kuyruk dış telekleri uzun, üst kanat daha soluk ve dış kanat koyuluğu daha sınırlıdır. Sandwich Sumrusu belirgin daha iri, siyah ve sarı uçlu gagalı, dağınık enseli; üst tarafı daha açık ve kuyruk çatalı farklıdır. Küçük Sumru çok daha küçük, sarı siyah uçlu gagalı ve beyaz alınlıdır.

Akkanatlı, Karakanatlı ve Bıyıklı Sumrular Chlidonias grubundadır; gövdeleri daha kompakt, kuyrukları daha sığ çatallı ve bataklık üzerinde böcek toplama uçuşları daha belirgindir. Mevsim giysileri baş ve gövde rengini güçlü biçimde değiştirir. Genç ve kış giysisindeki Sumruyu yalnız siyah ense lekesiyle tanımak risklidir; boy, gaga, kanat-kuyruk oranı, el teleği deseni, ses ve habitat birlikte değerlendirilir.

Hızlı Tanı

Kutup Sumrusu ince, uzun kanatlı, çok uzun ve derin çatallı kuyruklu, zarif bir deniz kuşudur. Üreme giysisindeki erişkinin tepesi ve ensesi bütünüyle siyah, gagası çoğunlukla tek renk koyu kan kırmızısı, bacakları çok kısa ve koyu kırmızıdır. Üst taraf açık gri, alt taraf çoğu Sumruya göre daha belirgin gridir; beyaz yanak çizgisi siyah başlığı gri boğazdan ayırır. Konmuş kuşta uzun dış kuyruk telekleri çoğunlukla kapalı kanat ucuna ulaşır ya da onu az geçer.

En güvenli saha tanısı tek bir kırmızı gaga ya da uzun kuyruk değildir. Kısa-koyu kırmızı gaga, çok kısa bacak, küçük ve yuvarlak baş, gri alt taraf, uzun kuyruk telekleri, hafif-elastik uçuş ve kanat altındaki özgün desen birlikte aranır. Türkiye’de çok nadir bir serseri olduğu için olağan Sumru varsayımı önce dikkatle dışlanmalıdır. Tek uzak fotoğraf, konum veya “çok zarif” izlenimi Kutup Sumrusu kaydı için yeterli değildir.

Üreme dışı erişkinde alın beyazlaşır, gaga koyulaşabilir ve uzun kuyruk telekleri aşınır. Gençte alın beyaz, göz arkasından enseye uzanan koyu maske, koyu gaga, kısa kuyruk ve üst tarafta koyu uçlu tüylerin oluşturduğu pullu görünüm vardır. Yaş ve mevsim giysisi hesaba katılmadan yalnız başlığa dayanan tanı güvenli olmaz.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövde Olağan Sumruya benzer boyda fakat daha kompakt gövdeli, başı daha küçük-yuvarlak ve boynu daha kısa görünür. Kanatlar uzun, dar ve sivri; kuyruk çok derin çatallı, dış telekler uzundur. Bacakların olağanüstü kısa oluşu konmuş kuşa çömelmiş bir duruş verir. Gaga Olağan Sumruya göre daha kısa ve ince, üreme erişkininde çoğunlukla siyah uç taşımayan koyu kırmızıdır. Ancak gaga ucu gölgede siyah görünebilir; renk tek başına kullanılmaz.

Üst taraf tekdüze açık gri, sağrı ve kuyruk büyük ölçüde beyazdır. Alt taraf beyaz değil, soluk gri olabilir; beyaz yanak çizgisi başlıkla gövde arasında kontrast yaratır. El uçuş teleklerinin dış kenarında koyu bir hat gelişir. Kanat üstündeki saydamlık ve yaşa bağlı aşınma, fotoğraf ışığıyla değişir. Her birey kitap çizimindeki kadar temiz değildir; tüy değişimi ve kanat teleklerinin yaşı değerlendirilmelidir.

Konduğunda kanat uçları ile kuyruk teleklerinin göreli uzunluğu önemlidir. Kutup Sumrusunda uzun dış kuyruk telekleri çoğunlukla kanat ucuna erişir; Olağan Sumruda kuyruk daha kısa kalır. Perspektif bu oranı kolayca bozar. Tam yan görünüş, ayakların kısalığı, gaga oranı ve alt taraf tonu aynı kare dizisinde görülmelidir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkek ve dişi tüy görünüşüyle güvenilir biçimde ayrılamaz. Boyut ve davranış farklılıkları örtüşür; yuvada nöbet tutmak, balık getirmek ya da koloni savunmak tek başına cinsiyeti kanıtlamaz. Bu nedenle erkek-dişi sürgüsü aynı ortak erişkin giysisini karşılaştırır ve kesin eşey tayini yaptırmaz. Güvenilir eşey belirleme ancak uygun ölçüm, davranış dizisi ve gerektiğinde genetik yöntemlerle yapılabilir.

Genç kuş erişkinden belirgin farklıdır. Alın beyaz, tepe ve ense koyu; gaga siyah ya da büyük ölçüde koyu, bacaklar koyu olabilir. Sırt ve kanat örtülerinde kahverengi-siyah uçlu tüyler pullu görünüm oluşturur; dirsek çevresinde koyu karpal bant seçilebilir. Kuyruk telekleri kısa, gövde altı açık renklidir. Genç Olağan Sumruyla ayrım özellikle zordur ve çok açılı, yüksek kaliteli kanat fotoğrafları gerektirir.

Tüy değişimi sırasında başlık parçalanır, alın beyazlar ve gaga tonu solar. Yetişkinin uzun kuyruk telekleri kırılmış veya aşınmış olabilir; kısa kuyruk onu otomatik olarak genç yapmaz. Yaş tayininde baş deseni, üst kanat tüy kuşakları, gaga-bacak rengi ve kuyruk teleği birlikte değerlendirilir. Türkiye’de olağandışı kayıtlar için ham fotoğraf ve tarih saklanmalıdır.

Uçuşta Görünüm

Uçuş hafif, esnek ve yüzer gibidir; derin kanat vuruşları sık süzülmelerle birleşir. Kuş deniz yüzeyinde balık ararken havada asılı kalabilir, sonra dik dalışa geçer. Üstten bakışta açık gri kanat ve sırt, beyaz sağrı-kuyruk, koyulaşan dış el teleği çizgisi görülür. Uzun kuyruk telekleri derin çatallı silueti vurgular. Uçuş tarzı Olağan Sumruya göre daha zarif algılanabilir, fakat izlenim ölçülebilir işaretlerin yerine geçmez.

Alttan görünüş ayırımda çok değerlidir. Kutup Sumrusunda dış el teleklerinin koyu ucu ince ve görece düzgün bir arka kenar oluşturur; kanat altının geri kalanı açık-gridir. Olağan Sumruda siyaha yakın kama, özellikle eski dış el teleklerinde daha geniş ve belirgin olabilir. Bu fark tüy yaşı, aşınma, ışık ve pozlama ile değişir. Kanat altı tek başına kesin teşhis değildir; gaga oranı, bacak kısalığı, kuyruk uzunluğu ve gövde altı tonu eklenmelidir.

İki yüzey de önemlidir ve ayrı ayrı okunmalıdır: üstten dış kanat deseni ile beyaz sağrı-kuyruk; alttan ince koyu el teleği kenarı ve gri gövde altı. Görsel, başlık ve pin aynı açıya uymalıdır. Üstten levhaya “kanat altı” işareti, alttan levhaya görünmeyen kuyruk üstü ayrıntısı konmamalıdır. Bulanık tek kanat karesinden nadir tür kararı verilmez.

Ses ve Davranış

Çağrılar ince, tiz, keskin ve süratlidir. Alarm sesi tekrarlı “ki-ki”, tanı çağrısı yükselip düşen, gıcırdayan “kirr” dizisi gibi duyulabilir. Yazılı heceler gözlemciye göre değişir ve Olağan Sumrunun çağrılarıyla örtüşebilir. Ses kaydı, spektrum, bağlam ve görülen kuşla doğrulanmalıdır. Türkiye’de yalnız duyulan bir çağrıyı Kutup Sumrusu diye kaydetmek güvenli değildir.

Kolonide son derece savunmacıdır; yuvaya yaklaşan insan, martı veya memeliye çığlıklarla dalış yapabilir ve başa vurabilir. Bu davranış gözlemciye yaklaşması için izin değil, geri çekilme uyarısıdır. Yuva alanında doğrusal geçiş, kısa duruş ve geniş mesafe esastır. Yırtıcıya karşı toplu saldırı kolonide güçlüdür.

Beslenirken küçük balık ve kabukluları su yüzeyinden alır veya sığ dalışla yakalar. Göçte açık okyanusu, verimli akıntıları ve rüzgâr sistemlerini kullanır. İzlenen bireylerde rotalar koloniler ve yıllar arasında değişmiştir. Belirli bir araştırmadaki 80.000 km’den uzun rota bütün bireylere sabit kilometre olarak yazılmaz.

Karıştırılabilecek Türler

Olağan Sumru temel karşılaştırmadır. Olağan Sumrunun gagası genellikle daha uzun, turuncu-kırmızı ve siyah uçlu; bacakları daha uzun ve açık kırmızıdır. Gövde altı daha beyaz, baş daha uzun-köşeli, kuyruk telekleri kapalı kanat ucundan daha kısa görünür. Kutup Sumrusunda gaga kısa-koyu kırmızı, bacak çok kısa, baş yuvarlak, alt taraf daha gri ve kuyruk daha uzundur. Hiçbir işaret tek başına kusursuz değildir.

Gül Sumrusu daha uzun ve bütünüyle siyaha yakın gagalı, üst tarafı çok açık, göğsü bazen pembemsi ve kuyruk telekleri uzundur; uçuşta kanat deseni farklıdır. Küçük Sumru belirgin biçimde daha küçük, sarı gagalı ve erişkinde beyaz alınlıdır. Bıyıklı ve Kara Sumrular daha kısa kuyruklu, farklı gövde desenli bataklık sumrularıdır.

Genç Kutup ve genç Olağan Sumru ayrımı uzmanlık gerektirir. Gaga uzunluğu, alın-ense deseni, karpal bant, üst kanat ikincil telek deseni, kuyruk ve bacak oranları birlikte incelenir. Türkiye bağlamında Kutup Sumrusu serseri olduğundan, sıradan türün değişkenliği ve fotoğraf etkileri önce dışlanmalıdır. Kayıt belirsizse “Sterna sp.” olarak bırakmak yanlış kesinlikten daha değerlidir.