Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Urkeklik
Tetraogallus caspius
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Urkeklik (Tetraogallus caspius), iri ve ağır gövdeli bir yüksek dağ tavuğudur. Gri başı, beyaz boğazı ve ince kestane çizgili yanları ayırıcıdır.
Genel Görünüm ve Duruş
Başın tepesi ve boynun arkası gridir. Gözün önünden başlayan beyaz çizgi, beyaz çene ve boğazla birlikte baş desenini oluşturur. Göğüs, gövdenin koyu grisine göre daha açık ve küçük siyah beneklidir. Yanlarda ince kestane renkli çizgiler seçilir.
Türkiye’deki tauricus alt türü, Madge ve McGowan’ın rehberinde türün en koyu biçimi olarak tanımlanır. Ermenistan’ın doğusu ve İran’ın kuzeyindeki caspius daha açık boz ve kirli sarı tonludur. Zagros Dağları’ndaki semenowtianschanskii ise daha açık ve genel olarak daha kirli sarı tonludur; soluk gri boğaz bandı kahverengi işaretlerle kesilir. Türkiye’deki koyu kuşlar ile İran’daki bu açık biçim aynı türün farklı alt türleridir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişi aynı temel gri giysiyi taşır; dişi genellikle daha küçük ve daha donuk görünür. Gürcistan için 2022’de sunulan Borjomi-Kharagauli izleme raporu, dişide yan çizgilerinin daha zayıf, göğüs beneklerinin daha az ve desen karşıtlığının daha düşük olduğunu belirtir. Bunlar görünüşteki genel eğilimlerdir; tek bir uzak kuşta benek sayarak güvenilir eşey ayrımı yapılamaz.
Porter ve Aspinall’ın rehberinde dişinin tepe ve boğazı, erkeğinkine göre daha kirli sarı tonlu anlatılır. Baş ve boğazdaki bu ton farkı, aynı temel gri giysinin iki eşeyde bütünüyle özdeş olmadığı ayrıntılardan biridir.
Madge ve McGowan’ın rehberinde genç kuş erişkinden daha küçük ve daha silik desenli anlatılır. Yanlardaki çizgiler daha belirsizdir. İlk kışta erişkin görünümüne yaklaşır; rehberde tam erişkin giysisinin ikinci kışa kadar tamamlanmayabildiği belirtilir.
Rusça derlemede, İran’da 1 Temmuz 1844’te alınmış tek bir müze yavrusunun sırt ve kuyruğu gençlik tüyleriyle, başı ve alt tarafı ise hâlâ hav tüyleriyle kaplıdır. Bu örneğin yumurtadan çıkış günü bilinmez.
Uçuşta Görünüm
Uçuşta kanatlardaki belirgin beyaz alanlar ortaya çıkar. Porter ve Aspinall’ın Orta Doğu saha rehberi, kuyrukta koyu kahverengi zemin ve kızıl uç tarif eder. Bu görünüm, kuyruğun bütünüyle beyaz olduğu anlamına gelmez.
Ses ve Davranış
Ötüşü yalnız tek biçimli bir ıslıktan oluşmaz. Porter ve Aspinall, özellikle gün doğumu çevresinde duyulan, uzaklara taşınan ve son notası çok incelen yükselen bir ıslık tarif eder. Rehberde ayrıca önce hızlanıp ardından hafifçe alçalan, fokurdamayı andıran bir ses dizisi de bulunur. Alarm çağrısı kısa ve kesik “çok-çok-çok” benzeri seslerdir; yerdeyken de uçuşta da çıkarılabilir. Bu farklı seslerin hepsini “yükselir ve aniden kesilir” diye tek kurala indirmek, türün ses çeşitliliğini eksik anlatır.
İnsana yaklaşmak yerine çoğunlukla koşarak uzaklaşan, ürkek bir kuştur. Orta Doğu saha rehberi, çevresini dikkatle gözetlerken gövdesini dikleştirdiğini belirtir. Kuşu yürütmek veya havalandırmak için üzerine gidilmez.
Ermenistan’daki 2003–2019 izlemesinde kuşlar güneşli günlerde sabah erken saatlerde ve akşam etkin görülmüştür; bulutlu havalarda etkinlik gün içine daha çok yayılmıştır. Aynı Ermenistan izlemesinde kuluçka mayıs-haziranda, yuvadan ayrılmış yavrular ise temmuz-eylül arasında görülmüştür.
Yuva, dik yamaçta bir kayanın altına veya otların arasına gizlenmiş sığ bir zemin çukurudur. BirdLife’ın 2016 tür derlemesi genellikle 5–9 yumurta bildirir. Rusça 1987 tür hesabı, Khanmamedov’un 1966 çalışmasına dayanarak kuluçkayı 28–29 gün verir. Yumurtalar gri-yeşilimsi ve kahverengi beneklidir.
Üreme zamanı dağın koşullarına göre değişebilir. Rusça derlemenin Küçük Kafkaslar için aktardığı bilgilerde, daha alçak topluluklarda yumurtlama nisanın ikinci yarısı ile mayıs başına, en yükseklerde ise mayısın son bölümüne rastlar. Aynı dağ sisteminde bile yaklaşık bir aylık fark görülebilmiştir. Üreme dışında küçük gruplar oluşturabilir.
Kayalar arasında saklanan bir Urkeklik’i görmek ile dağdaki sayısını hesaplamak farklı işlerdir. Ermenistan’da 2003–2019 boyunca yürütülen izlemede, başka gözlemlere ek olarak belirli güzergâhlarda öten erkekler sayılmıştır. Nicel nüfus ve eğilim hesabı 10 güzergâha dayanır; bunların her biri 3 kilometredir. Dolayısıyla sonuç, ülkedeki bütün kuşların tek tek görüldüğü bir sayım değildir. Sayımlar, gözlemcinin yavaşça yürüdüğü güzergâhlarda sabah 07.00–11.00 arasında yapılmıştır.
Karıştırılabilecek Türler
1. Kınalı Keklik (Alectoris chukar), kırmızı gagası ve bacaklarıyla ayrılır. Beyaz yanak ve boğazını çevreleyen siyah çizgi, göz üzerinden alna uzanır. Yanlarında beyaz, siyah ve kestane renkli geniş bantlar vardır; kuyruğun dış tüyleri kızıldır. Uzaklık büyüklük algısını bozabildiğinden, yalnız iri görünmesine dayanarak karar verilmez.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Ağaç sınırının üstündeki taşlık yamaçlar, kaya çıkıntıları ve aralarındaki otlu alanlar başlıca yaşam ortamıdır. BirdLife’ın Avrupa popülasyonu için verdiği tanım, çoğunlukla 2.400–4.000 metreyi, zaman zaman da 1.800 metreye inen kayıtları kapsar. Kayalarla bitki örtüsünün birlikte bulunması önemlidir; yükseklik tek başına uygun habitatı açıklamaz.
Yuva Yeri
Yuva çukuru kuru yaprak ve ot saplarıyla döşenir; derlemede az miktarda dişinin karın tüyünün de kullanıldığı belirtilir.
Günlük Alan Kullanımı
1987 Kafkasya derlemesinde, kışın karın az olduğu yerlerde kuşların yaklaşık aynı yükseklikte kalabildiği ve güneye bakan yamaçları daha fazla kullandığı anlatılır.
Yerel arazi yapısı önemlidir. Gürcistan’ın Borjomi-Kharagauli alanındaki rapor, Urkeklik’in uygun habitat parçalarını küçük ve birbirinden kopuk bulmuştur. Bu, her yüksek dağ topluluğunun aynı ölçüde yalıtılmış olduğunu göstermez; o koruma alanında haritalanan parçaların durumudur.
Dünya Yayılışı
Urkeklik, Batı Asya’nın dağlarına bağlıdır. AviList’in v2025b sürümünde üç alt tür bulunur: tauricus Türkiye’nin güney ve doğusu, Gürcistan’ın güneyi ve Ermenistan’ın batısında; caspius Ermenistan’ın orta kesimlerinden kuzey İran’a ve Türkmenistan’ın güneybatısına uzanan dağlarda; semenowtianschanskii ise İran’ın güneybatısındaki Zagros Dağları’nda gösterilir. Dağ toplulukları bu ülkelerin yüksek kesimlerinde bulunur; aradaki ovalar aynı yaşam alanının devamı değildir.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye’de yalnız Doğu Anadolu’ya sıkışmış değildir. Kirwan ve arkadaşlarının 2007–2011 dönemini ele alan İngilizce Türkiye Kuş Raporu, yerleşik yayılışının batıda ana Toros silsilesine ulaştığını belirtir. Aladağlar’daki Demirkazık ve Doğu Karadeniz’deki Sivrikaya, raporda düzenli bilinen alanlar arasında anılır. Aynı kaynak batı sınırının ayrıntılarının belirsiz olduğunu da vurgular. Raporda ayrıca 16 Haziran 2008’de Artvin’in Şavşat yöresinde iki kuş kaydı yer alır; bu tarihli kayıt güncel bir yoğunluk ölçümü değildir.
Göç Yolculuğu
Tür esas olarak yerleşiktir; düzenli, uzun mesafeli bir göç yolculuğu yapmaz. BirdLife’ın 2016 değerlendirmesi, Türkiye’de bir miktar yükseklik değişimi bildirir. Bu yerel hareketler, bütün kuşların her kış aynı tarihte aynı yönde ilerlediği bir rota olarak çizilemez.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Urkeklik’in besinleri arasında otsu bitkiler, özellikle baklagiller, soğanlar, çiçekler, meyveler ve tohumlar bulunur. BirdLife’ın tür hesabı bitkisel beslenmeyi vurgular.
Rusça 1987 derlemesinin aktardığı Kafkasya besin örnekleri mayıs-ekim dönemine aittir. Baklagiller, çan çiçeklerinin yaprak ve tomurcukları, olgunlaşmamış tohum kapsülleri ile buğdaygillerin yaprak ve başakları yenmiştir. Kış besini bu incelemede bilinmemektedir.
Nasıl Avlanır?
Ermenistan’daki 2003–2019 gözlemlerinde genç otlar, otsu bitkilerin kök ve soğanları ile tohumlar yenirken kaydedilmiştir. Besin arayışı, yüksek dağlarda taşlık yamaçların arasına yayılmış bitki örtüsü içinde gerçekleşir. Bu besinler, taşların arasındaki bitkili bölümlerin neden önemli olduğunu da gösterir; ancak kayıtlar ayrıntılı bir gaga veya ayak kullanma yöntemi tarif etmez.
İlginç Bilgiler
## Görülen Kuş ile Hesaplanan Nüfus Gürcistan’daki Borjomi-Kharagauli koruma alanı için Temmuz 2022’de sunulan rapor, iki dağ kuşunu bir arada araştırdı. Uygun ortam bulunan 180 adet birer kilometrekarelik kare incelendi; Urkeklik’in varlığı 48 karede doğrulandı. Bu, 48 kuş veya 48 çift sayıldığı anlamına gelmez. Gözlemin yanında ses, tüy, dışkı ve ayak izlerinden de yararlanılmıştı. Araştırmacıların ayrıca verdiği çift tahmini, yakın bir türün alan kullanımına ilişkin varsayıma dayanıyordu; doğrudan sayılmış bir Urkeklik nüfusu değildi. ## Geleceğin Dağ Habitatları 2024’te yayımlanan bir iklim çalışması, Türkiye, İran, Ermenistan ve Azerbaycan’ı da kapsayan geniş bir bölgede Urkeklik’in gelecekteki uygun alanlarını modelledi. Hatalı veya birbirine çok yakın kayıtlar ayıklandıktan sonra 257 konum kullanıldı; bu sayı 257 kuşun izlendiği anlamına gelmez. Altı iklim modelinin 2050 ve 2070 senaryoları, uygun alanların daha yükseğe kayıp daralabileceğini öngördü. Engebeli arazideki küçük serin alanların bu etkiyi hafifletebileceği yorumlandı; ancak çalışma bunu her yamaçta sıcaklık ölçerek sınamadı. Bunlar geleceğe yönelik, kullanılan veriye ve senaryoya bağlı tahminlerdir. ## Genlerden Okunan Geçmiş Genetik verilerden hesaplanan tarihler, kullanılan örnekler ve modele göre değişebilir. Ding ve arkadaşlarının 2020 çalışması, Urkeklik’i de içeren üç türlük grubun ortak atasını yaklaşık 2,28 milyon yıl öncesine yerleştirmişti. Martin Päckert’in 2021 yeniden analizi, karşılaştırma için kullanılan keklik dizilerinden birinin yanlış türe ait olduğunu saptadı. Bu dizi düzeltildiğinde aynı grubun tahmini yaşı 1,70 milyon yıla indi; modelin yüzde 95’lik belirsizlik aralığı 0,77–2,62 milyon yıldı. Urkeklik için ilk çalışmada iki mitokondri geni bulunuyordu; bütün araştırmada kullanılan dokuz genin hepsi bu türde yoktu. Bu tarihler Türkiye’deki bugünkü dağ topluluklarının birbirinden ayrılma yaşını ölçmez. ## Türkiye Tahmininin Sınırları Türkiye’de kaç Urkeklik kaldığı sorusunun yanıtı da verinin niteliğine bağlıdır. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesi, Türkiye için 2013–2019 dönemine ait 3.700–9.500 çiftlik bir tahmin verir. Kaynak bunu çok sınırlı veriye dayanan uzman görüşü olarak işaretler; ülkenin tamamında aynı yöntemle sayılmış çiftler değildir. Aynı raporun azalma yönündeki değerlendirmesi de Türkiye için uzman görüşüne dayanır. Bu eski dönem aralığı, bugün yapılmış kesin bir nüfus sayımı gibi okunmamalıdır.
Kum Kekliği
Ammoperdix griseogularis
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Kum Kekliği, Ammoperdix griseogularis, kurak yamaçların küçük, kısa kuyruklu yer kuşudur. Erişkin erkekte mavi-gri baş, göz üstünden geriye uzanan siyah şerit ve beyaz yüz çizgisi aranır. Böğürleri beyaz, pas rengi ve ince siyah çizgilerle dalgalı desenlidir.
Genel Görünüm ve Duruş
Sırtı kum-kahverengidir; kuyruk kızılımsıdır. Erkeğin baş yanları ve boğazı soluk mavi-gri, çenesi beyazdır. Gagası turuncu, ayakları kirli sarı tonundadır. Kısa boyun ve toplu gövde, taşların arasında alçak bir siluet oluşturur.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Dişi daha sade kum-kahverengidir; erkeğin keskin baş ve böğür süslerini taşımaz. Gençlerde erişkin erkeğin uzun böğür süsleri henüz yoktur. Kaynaklar gençlerin baş desenini farklı betimlediğinden, tek yüz lekesiyle kesin yaş ve eşey verilmemelidir.
Uçuşta Görünüm
Önce koşarak uzaklaşmayı yeğler. Uçmak zorunda kaldığında yamaçtan vadiye doğru hızla yönelir.
Ses ve Davranış
Erkek sabahları açık bir kayadan iki heceli, ıslıksı çağrı verebilir. Ürkünce daha hızlı, tekrarlı bir ses çıkarır.
Karıştırılabilecek Türler
Kınalı Keklik, Alectoris chukar, karıştırılabilecek türlerdendir. İri gövdesi yanında kırmızı gagası ve açık boğazını çeviren kalın siyah kolyesi önemlidir. Böğürleri iri, dik siyah bantlıdır. Yalnız kahverengi bir sırt görmek veya kuşu taşlık yamaçta bulmak teşhise yetmez.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Ermenistan’ın güneydoğusundaki Arevik Milli Parkı’nda Mayıs–Haziran 2020’de izlenen kuşlar, kaya çıkıntıları ve döküntü taşlarla kaplı, seyrek ot ve çalılı yarı çöl yamaçlarını kullanıyordu. Bu çalışma alanının ayrıntıları, Türkiye’nin bütün üreme alanları için zorunlu bir bitki listesi veya yükselti sınırı değildir.
Yuva Yeri
Yuva yerde, taş veya çalı yakınındaki az otla döşeli sığ bir çukurdur. Uzman derlemelerde çoğunlukla 8–12, seyrek olarak 16 yumurta bildirilir. Dişi kuluçkaya yatar. Süre için verilen yaklaşık üç hafta veya biraz üzeri, eski Orta Asya derlemesinde doğrudan ölçümle kesinleşmiş bir değer değildir. Türkiye’ye ait doğrulanmış kesin süre bu taramada bulunamadı. Yuva açığa çıkarılmamalıdır.
Günlük Alan Kullanımı
Sıcak saatlerde kaya yarıkları ve büyük taşların gölgesinde dinlenebilir. Aile grupları suya gelirken birleşebilir. Bir su noktasında kuşların yaklaşma hattını kapatmamak özellikle önemlidir.
Dünya Yayılışı
Güneydoğu Türkiye, kuzey Suriye ve Irak’tan İran, Afganistan ve Pakistan’a uzanan kurak kuşakta bulunur; kuzeyde Güney Ermenistan ve Orta Asya’nın bazı kesimlerine ulaşır. Güncel AviList bu geniş alanı tek tür içinde verir; kabul edilmiş alt tür ayırmaz. Benzer İngilizce adlar taşıyan başka kekliklerin kayıtları bu yayılışa eklenmez.
Türkiye'deki Durumu
OSME’nin Ocak 2025 bölge listesi, Türkiye’deki doğal yayılışını güneydoğuda gösterir. Bu, ülkenin her taşlık veya kurak yerinde bulunacağı anlamına gelmez. Aynı liste, bazı Arap Yarımadası kayıtlarında salım ve sonradan doğada üreme kökeninin dikkate alınması gerektiğini belirtir; bir ülkede görülmek, oranın doğal yayılışa dahil olduğunu tek başına kanıtlamaz.
Göç Yolculuğu
Uzman bölge listeleri türü esas olarak yerleşik kabul eder. Bununla birlikte yerleşiklik, hiçbir bireyin doğduğu yerden uzaklaşmadığı anlamına gelmez. Pakistan’da kalıtsal benzerlikten kuş toplulukları arasında bağlantı çıkarılmıştır; bu yöntem tek kuşun mevsimlik göç yolunu izlememiştir. Türkiye için ülke ülke rota veya sabit mesafe bu sonuçtan üretilemez.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Besini çoğunlukla bitkiseldir. Orta Asya bilimsel derlemesinde Türkmenistan’dan 44 kursak ve mide örneğinin incelenmesi, tohum ve meyvelerin önemini gösterir; yaprak ve bitkilerin toprak altındaki bölümleri de bildirilir. Bu eski bölgesel sonuç, Türkiye için ölçülmüş bir besin oranı değildir.
Nasıl Avlanır?
Yerde besin arar; toprak altındaki bitki parçalarına ulaşmak için ayaklarını ve gagasını kullanabilir. Orta Asya derlemesi, böceklerin özellikle yavruların beslenmesindeki rolünü belirtir. Erişkinlerin bütün mevsimlerde aynı miktarda böcek yediği sonucu çıkarılamaz.
İlginç Bilgiler
## Kayıt Yokluğu ve Gözden Kaçma Ermenistan’ın güneydoğusundaki Arevik Milli Parkı’nda 5 ve 7 Mayıs 2020’de yeniden görülen kuşlar, 10 Mayıs–22 Haziran arasındaki sık ziyaretlerle izlendi. Üç çift bulundu; erkeklerin dişilere çekirge verdiği gözlendi. Yaklaşık on yıl boyunca doğrulanmış kayıt bulunmaması, kuşların o sürenin tamamında ülkeden yok olduğu anlamına gelmiyordu. Çalışmanın yazarları, yeniden yerleşme ile gözden kaçma olasılıklarını ayıramadı. Bu sonuç Türkiye’de yeni bir nüfus bulunmuş gibi sunulamaz. ## Tüy Örneklerinin Anlattığı Pakistan’ın Süleyman Dağları’nda Ekim 2006–Ocak 2008 arasında iki bölgeden 23 kuşun kuyruk tüyü örneği toplandı: doğudan 12, batıdan 11. DNA’daki bazı değişken bölümlere bakan 2010 araştırması, bu iki topluluk arasında düşük düzeyde kalıtsal ayrım buldu. Aralarındaki bağlantı hesaplamayla yorumlandı; kuşlara verici takılıp yolculukları izlenmedi. Örneklerin farklı tarihlerde toplanmış olması ve küçük, bölgesel örneklem, sonucu bütün türün göç düzeni veya Türkiye’nin durumu saymayı engeller.
