kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Urkeklik (Tetraogallus caspius)
VS
Seçildi Bıldırcın (Coturnix coturnix)

Urkeklik

Tetraogallus caspius

Takım Galliformes
Familya Sülüngiller (Phasianidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Doğu Anadolu yüksek dağlarında yaşayan iri gri tavukgil; yükselen ıslığı ve uçuşta parlayan beyaz kanat-kuyruk altıyla ayrılır.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Urkeklik (Tetraogallus caspius), iri ve ağır gövdeli bir yüksek dağ tavuğudur. Gri başı, beyaz boğazı ve ince kestane çizgili yanları ayırıcıdır.

Genel Görünüm ve Duruş

Başın tepesi ve boynun arkası gridir. Gözün önünden başlayan beyaz çizgi, beyaz çene ve boğazla birlikte baş desenini oluşturur. Göğüs, gövdenin koyu grisine göre daha açık ve küçük siyah beneklidir. Yanlarda ince kestane renkli çizgiler seçilir.

Türkiye’deki tauricus alt türü, Madge ve McGowan’ın rehberinde türün en koyu biçimi olarak tanımlanır. Ermenistan’ın doğusu ve İran’ın kuzeyindeki caspius daha açık boz ve kirli sarı tonludur. Zagros Dağları’ndaki semenowtianschanskii ise daha açık ve genel olarak daha kirli sarı tonludur; soluk gri boğaz bandı kahverengi işaretlerle kesilir. Türkiye’deki koyu kuşlar ile İran’daki bu açık biçim aynı türün farklı alt türleridir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi aynı temel gri giysiyi taşır; dişi genellikle daha küçük ve daha donuk görünür. Gürcistan için 2022’de sunulan Borjomi-Kharagauli izleme raporu, dişide yan çizgilerinin daha zayıf, göğüs beneklerinin daha az ve desen karşıtlığının daha düşük olduğunu belirtir. Bunlar görünüşteki genel eğilimlerdir; tek bir uzak kuşta benek sayarak güvenilir eşey ayrımı yapılamaz.

Porter ve Aspinall’ın rehberinde dişinin tepe ve boğazı, erkeğinkine göre daha kirli sarı tonlu anlatılır. Baş ve boğazdaki bu ton farkı, aynı temel gri giysinin iki eşeyde bütünüyle özdeş olmadığı ayrıntılardan biridir.

Madge ve McGowan’ın rehberinde genç kuş erişkinden daha küçük ve daha silik desenli anlatılır. Yanlardaki çizgiler daha belirsizdir. İlk kışta erişkin görünümüne yaklaşır; rehberde tam erişkin giysisinin ikinci kışa kadar tamamlanmayabildiği belirtilir.

Rusça derlemede, İran’da 1 Temmuz 1844’te alınmış tek bir müze yavrusunun sırt ve kuyruğu gençlik tüyleriyle, başı ve alt tarafı ise hâlâ hav tüyleriyle kaplıdır. Bu örneğin yumurtadan çıkış günü bilinmez.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta kanatlardaki belirgin beyaz alanlar ortaya çıkar. Porter ve Aspinall’ın Orta Doğu saha rehberi, kuyrukta koyu kahverengi zemin ve kızıl uç tarif eder. Bu görünüm, kuyruğun bütünüyle beyaz olduğu anlamına gelmez.

Ses ve Davranış

Ötüşü yalnız tek biçimli bir ıslıktan oluşmaz. Porter ve Aspinall, özellikle gün doğumu çevresinde duyulan, uzaklara taşınan ve son notası çok incelen yükselen bir ıslık tarif eder. Rehberde ayrıca önce hızlanıp ardından hafifçe alçalan, fokurdamayı andıran bir ses dizisi de bulunur. Alarm çağrısı kısa ve kesik “çok-çok-çok” benzeri seslerdir; yerdeyken de uçuşta da çıkarılabilir. Bu farklı seslerin hepsini “yükselir ve aniden kesilir” diye tek kurala indirmek, türün ses çeşitliliğini eksik anlatır.

İnsana yaklaşmak yerine çoğunlukla koşarak uzaklaşan, ürkek bir kuştur. Orta Doğu saha rehberi, çevresini dikkatle gözetlerken gövdesini dikleştirdiğini belirtir. Kuşu yürütmek veya havalandırmak için üzerine gidilmez.

Ermenistan’daki 2003–2019 izlemesinde kuşlar güneşli günlerde sabah erken saatlerde ve akşam etkin görülmüştür; bulutlu havalarda etkinlik gün içine daha çok yayılmıştır. Aynı Ermenistan izlemesinde kuluçka mayıs-haziranda, yuvadan ayrılmış yavrular ise temmuz-eylül arasında görülmüştür.

Yuva, dik yamaçta bir kayanın altına veya otların arasına gizlenmiş sığ bir zemin çukurudur. BirdLife’ın 2016 tür derlemesi genellikle 5–9 yumurta bildirir. Rusça 1987 tür hesabı, Khanmamedov’un 1966 çalışmasına dayanarak kuluçkayı 28–29 gün verir. Yumurtalar gri-yeşilimsi ve kahverengi beneklidir.

Üreme zamanı dağın koşullarına göre değişebilir. Rusça derlemenin Küçük Kafkaslar için aktardığı bilgilerde, daha alçak topluluklarda yumurtlama nisanın ikinci yarısı ile mayıs başına, en yükseklerde ise mayısın son bölümüne rastlar. Aynı dağ sisteminde bile yaklaşık bir aylık fark görülebilmiştir. Üreme dışında küçük gruplar oluşturabilir.

Kayalar arasında saklanan bir Urkeklik’i görmek ile dağdaki sayısını hesaplamak farklı işlerdir. Ermenistan’da 2003–2019 boyunca yürütülen izlemede, başka gözlemlere ek olarak belirli güzergâhlarda öten erkekler sayılmıştır. Nicel nüfus ve eğilim hesabı 10 güzergâha dayanır; bunların her biri 3 kilometredir. Dolayısıyla sonuç, ülkedeki bütün kuşların tek tek görüldüğü bir sayım değildir. Sayımlar, gözlemcinin yavaşça yürüdüğü güzergâhlarda sabah 07.00–11.00 arasında yapılmıştır.

Karıştırılabilecek Türler

1. Kınalı Keklik (Alectoris chukar), kırmızı gagası ve bacaklarıyla ayrılır. Beyaz yanak ve boğazını çevreleyen siyah çizgi, göz üzerinden alna uzanır. Yanlarında beyaz, siyah ve kestane renkli geniş bantlar vardır; kuyruğun dış tüyleri kızıldır. Uzaklık büyüklük algısını bozabildiğinden, yalnız iri görünmesine dayanarak karar verilmez.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Ağaç sınırının üstündeki taşlık yamaçlar, kaya çıkıntıları ve aralarındaki otlu alanlar başlıca yaşam ortamıdır. BirdLife’ın Avrupa popülasyonu için verdiği tanım, çoğunlukla 2.400–4.000 metreyi, zaman zaman da 1.800 metreye inen kayıtları kapsar. Kayalarla bitki örtüsünün birlikte bulunması önemlidir; yükseklik tek başına uygun habitatı açıklamaz.

Yuva Yeri

Yuva çukuru kuru yaprak ve ot saplarıyla döşenir; derlemede az miktarda dişinin karın tüyünün de kullanıldığı belirtilir.

Günlük Alan Kullanımı

1987 Kafkasya derlemesinde, kışın karın az olduğu yerlerde kuşların yaklaşık aynı yükseklikte kalabildiği ve güneye bakan yamaçları daha fazla kullandığı anlatılır.

Yerel arazi yapısı önemlidir. Gürcistan’ın Borjomi-Kharagauli alanındaki rapor, Urkeklik’in uygun habitat parçalarını küçük ve birbirinden kopuk bulmuştur. Bu, her yüksek dağ topluluğunun aynı ölçüde yalıtılmış olduğunu göstermez; o koruma alanında haritalanan parçaların durumudur.

Dünya Yayılışı

Urkeklik, Batı Asya’nın dağlarına bağlıdır. AviList’in v2025b sürümünde üç alt tür bulunur: tauricus Türkiye’nin güney ve doğusu, Gürcistan’ın güneyi ve Ermenistan’ın batısında; caspius Ermenistan’ın orta kesimlerinden kuzey İran’a ve Türkmenistan’ın güneybatısına uzanan dağlarda; semenowtianschanskii ise İran’ın güneybatısındaki Zagros Dağları’nda gösterilir. Dağ toplulukları bu ülkelerin yüksek kesimlerinde bulunur; aradaki ovalar aynı yaşam alanının devamı değildir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de yalnız Doğu Anadolu’ya sıkışmış değildir. Kirwan ve arkadaşlarının 2007–2011 dönemini ele alan İngilizce Türkiye Kuş Raporu, yerleşik yayılışının batıda ana Toros silsilesine ulaştığını belirtir. Aladağlar’daki Demirkazık ve Doğu Karadeniz’deki Sivrikaya, raporda düzenli bilinen alanlar arasında anılır. Aynı kaynak batı sınırının ayrıntılarının belirsiz olduğunu da vurgular. Raporda ayrıca 16 Haziran 2008’de Artvin’in Şavşat yöresinde iki kuş kaydı yer alır; bu tarihli kayıt güncel bir yoğunluk ölçümü değildir.

Göç Yolculuğu

Tür esas olarak yerleşiktir; düzenli, uzun mesafeli bir göç yolculuğu yapmaz. BirdLife’ın 2016 değerlendirmesi, Türkiye’de bir miktar yükseklik değişimi bildirir. Bu yerel hareketler, bütün kuşların her kış aynı tarihte aynı yönde ilerlediği bir rota olarak çizilemez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Urkeklik’in besinleri arasında otsu bitkiler, özellikle baklagiller, soğanlar, çiçekler, meyveler ve tohumlar bulunur. BirdLife’ın tür hesabı bitkisel beslenmeyi vurgular.

Rusça 1987 derlemesinin aktardığı Kafkasya besin örnekleri mayıs-ekim dönemine aittir. Baklagiller, çan çiçeklerinin yaprak ve tomurcukları, olgunlaşmamış tohum kapsülleri ile buğdaygillerin yaprak ve başakları yenmiştir. Kış besini bu incelemede bilinmemektedir.

Nasıl Avlanır?

Ermenistan’daki 2003–2019 gözlemlerinde genç otlar, otsu bitkilerin kök ve soğanları ile tohumlar yenirken kaydedilmiştir. Besin arayışı, yüksek dağlarda taşlık yamaçların arasına yayılmış bitki örtüsü içinde gerçekleşir. Bu besinler, taşların arasındaki bitkili bölümlerin neden önemli olduğunu da gösterir; ancak kayıtlar ayrıntılı bir gaga veya ayak kullanma yöntemi tarif etmez.

İlginç Bilgiler

## Görülen Kuş ile Hesaplanan Nüfus Gürcistan’daki Borjomi-Kharagauli koruma alanı için Temmuz 2022’de sunulan rapor, iki dağ kuşunu bir arada araştırdı. Uygun ortam bulunan 180 adet birer kilometrekarelik kare incelendi; Urkeklik’in varlığı 48 karede doğrulandı. Bu, 48 kuş veya 48 çift sayıldığı anlamına gelmez. Gözlemin yanında ses, tüy, dışkı ve ayak izlerinden de yararlanılmıştı. Araştırmacıların ayrıca verdiği çift tahmini, yakın bir türün alan kullanımına ilişkin varsayıma dayanıyordu; doğrudan sayılmış bir Urkeklik nüfusu değildi. ## Geleceğin Dağ Habitatları 2024’te yayımlanan bir iklim çalışması, Türkiye, İran, Ermenistan ve Azerbaycan’ı da kapsayan geniş bir bölgede Urkeklik’in gelecekteki uygun alanlarını modelledi. Hatalı veya birbirine çok yakın kayıtlar ayıklandıktan sonra 257 konum kullanıldı; bu sayı 257 kuşun izlendiği anlamına gelmez. Altı iklim modelinin 2050 ve 2070 senaryoları, uygun alanların daha yükseğe kayıp daralabileceğini öngördü. Engebeli arazideki küçük serin alanların bu etkiyi hafifletebileceği yorumlandı; ancak çalışma bunu her yamaçta sıcaklık ölçerek sınamadı. Bunlar geleceğe yönelik, kullanılan veriye ve senaryoya bağlı tahminlerdir. ## Genlerden Okunan Geçmiş Genetik verilerden hesaplanan tarihler, kullanılan örnekler ve modele göre değişebilir. Ding ve arkadaşlarının 2020 çalışması, Urkeklik’i de içeren üç türlük grubun ortak atasını yaklaşık 2,28 milyon yıl öncesine yerleştirmişti. Martin Päckert’in 2021 yeniden analizi, karşılaştırma için kullanılan keklik dizilerinden birinin yanlış türe ait olduğunu saptadı. Bu dizi düzeltildiğinde aynı grubun tahmini yaşı 1,70 milyon yıla indi; modelin yüzde 95’lik belirsizlik aralığı 0,77–2,62 milyon yıldı. Urkeklik için ilk çalışmada iki mitokondri geni bulunuyordu; bütün araştırmada kullanılan dokuz genin hepsi bu türde yoktu. Bu tarihler Türkiye’deki bugünkü dağ topluluklarının birbirinden ayrılma yaşını ölçmez. ## Türkiye Tahmininin Sınırları Türkiye’de kaç Urkeklik kaldığı sorusunun yanıtı da verinin niteliğine bağlıdır. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesi, Türkiye için 2013–2019 dönemine ait 3.700–9.500 çiftlik bir tahmin verir. Kaynak bunu çok sınırlı veriye dayanan uzman görüşü olarak işaretler; ülkenin tamamında aynı yöntemle sayılmış çiftler değildir. Aynı raporun azalma yönündeki değerlendirmesi de Türkiye için uzman görüşüne dayanır. Bu eski dönem aralığı, bugün yapılmış kesin bir nüfus sayımı gibi okunmamalıdır.

Bıldırcın

Coturnix coturnix

Takım Galliformes
Familya Sülüngiller (Phasianidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Baş/boğaz ve doğal ötüş birlikte; dişi-genç Japon Bıldırcını ve evcil melez ayrımı her zaman mümkün değildir.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Bıldırcın (Coturnix coturnix; Common Quail), kısa kuyruklu, küçük ve toplu gövdeli bir yer kuşudur. Krem çizgili kahverengi giysisi otlar arasında saklanmasına yardım eder. Çoğu kez önce erkeğin güçlü, ritmik ötüşü fark edilir.

Genel Görünüm ve Duruş

Üst tarafı kızılımsı kahverengi, koyu enine işaretli ve krem renkli uzun çizgilidir. Alt taraf daha açık, beyazımsı-kızılımsı görünür. Çok kısa kuyruk, gövdenin toplu görünüşünü artırır.

Başta açık-koyu çizgiler ve gözün üzerinde belirgin açık kaş vardır. Gözü koyu, kısa ve sağlam gagası gri-siyahtır. Yalnız bir baş çizgisiyle karar vermek yerine gövde ve boğaz deseni de görülmelidir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkekte boğazın ortasında siyah veya kahverengi, çapa benzeri desen bulunabilir; bazılarında boğaz bütünüyle koyudur. Dişinin boğazı beyazımsı ve çapasız, göğüs ile yanları daha çok koyu beneklidir.

Gençler dişiye benzeyebilir. Genç erkekte koyu boğaz deseni bulunabilir veya bulunmayabilir; göğüste az sayıda koyu nokta kalabilir. Bu nedenle “boğazda siyahlık yoksa dişidir” kuralı güvenilir değildir.

İspanyol halkalama rehberinde ikinci yıl kuşu, yenilenmiş koyu uçuş tüylerinin yanında kalmış daha açık dış uçuş tüyleriyle ayrılır. Eski tüyler aşınmıştır; ancak geç yumurtadan çıkanlarda aşınma hafif olabilir. Bunlar yakın inceleme ipuçlarıdır; uzaktaki fotoğraftan her kuşa kesin yaş verdirmez.

Uçuşta Görünüm

Kanatları uzuncadır. Kaçışta hızla ve çoğu zaman alçaktan uçar; güçlü kanat vuruşlarının arasına kısa süzülmeler girebilir. Küçük, dolgun gövde ve kısa kuyruk seçilirken ince boğaz deseni çoğu kez görülemez.

Ses ve Davranış

Erkeğin üç parçalı, vurgulu ıslığı ritmik olarak tekrarlanır. “Pas-pa-las” benzeri bir hatırlatma kullanılabilir; yazılı heceler gerçek sesin yaklaşık anlatımıdır. Gece de ötebilir.

Ot örtüsünde saklanır. Mevsim başında erkek küçük bir toprak yükseltisi üzerinde doğrulup boynunu yukarı uzatarak ötebilir. Bu açık duruş her an görülmez.

Karıştırılabilecek Türler

Japon Bıldırcını (Coturnix japonica; Japanese Quail) ayrı türdür. Cornell, erkeğinin yüzünü daha koyu tarif eder; dişiler, gençler ve evcil biçimler sahada güvenle ayrılamayabilir. Kaçmış evcil veya karışık görünümlü bir kuşa tek fotoğraftan kesin yabani Bıldırcın tanısı konmaz.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Otlarla kaplı açık çayırları, otlakları, tahıl ve yonca tarlalarını kullanır. Çıplak toprak yerine saklanabileceği bitki örtüsü önemlidir. Aynı tarlanın örtülü ve açık kalan bölümleri farklı koşullar sunabilir.

Yuva Yeri

Dişi, yerdeki basit yuvayı ot veya tahıl örtüsüne gizleyip kuru otla döşer. BTO’nun Britanya kuşları için uzman derlemesi tipik 8–13 yumurta, dişinin yürüttüğü 17–20 günlük kuluçka ve 18–20 günde uçabilir hâle gelme bildirir. Bunlar Türkiye’de aynı yuvalarda ölçülmüş süreler değildir. Yavruya dişi bakar. İnce yavru tüyleriyle kaplı yavru, uçmayı öğrenmeden yürüyebilir; yürümek bağımsızlaşmak değildir. Aktif yuvanın örtüsü açılmaz.

Günlük Alan Kullanımı

Macaristan’ın kuzeybatısındaki LAJTA alanında 2014 araştırması, ötüşle belirlenen 18 dolu alanı 18 kontrol alanıyla karşılaştırdı. On bir çevre değişkeni incelendi; daha çok ot örtüsü ve omurgasız bolluğu türün bulunmasıyla ilişkiliydi. Yerdeki omurgasızlar çukur tuzaklarıyla örneklendi; kuşların yediği lokmalar doğrudan ölçülmedi. Bu yerel ilişki, Türkiye’deki bütün tarlalar için deneysel kanıt değildir.

Dünya Yayılışı

Güncel AviList beş alt tür tanır. Üreme yayılışı Avrupa, Kuzey Afrika ve Orta Asya’dan kuzey Hindistan’a uzanır; Atlantik adalarında, doğu ve güney Afrika’da da toplulukları vardır. Azorlar ve Yeşil Burun Adaları’ndakiler yerleşiktir; bütün topluluklar aynı ölçüde göç etmez.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de ürer. BirdLife’ın 2021 değerlendirmesindeki 300.000–800.000 çiftlik tahmin 2002–2012 dönemine aittir; sınırlı verilerden genişletilmiş kısmi tahmindir. Kısa ve uzun dönem eğilimleri bilinmemektedir. Bu, güncel ve eksiksiz ülke sayımı veya nüfusun sabit kaldığının kanıtı değildir.

Göç Yolculuğu

EURING’in 2022 atlasında Avrupa’ya nisan-mayıs dönüşleri, ağustostan itibaren güneye hareketler anlatılır. İsrail ve Mısır’da halkalanan bazı kuşlar Anadolu ve Güneydoğu Avrupa’da bulunmuştur. Bu bağlantılar kesintisiz izlenmiş uçuş çizgileri değildir. Afrika kışlaklarından uzak geri bildirimler çok azdır; Türkiye’deki her kuşa aynı rota verilemez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Yabani bitki tohumları ve tahıl tanelerinin yanında küçük omurgasızlar da yer. Tarlada bulunması, o sırada mutlaka ekili ürünün tanesini yediğini göstermez.

Nasıl Avlanır?

Besini çoğunlukla zeminden toplar. Fransız uzman hesabı, mevsim ilerledikçe yere düşmüş ot tohumlarının önem kazandığını anlatır. Bitkisel ve hayvansal besinlerin payı bütün yıl aynı değildir.

İlginç Bilgiler

## Aynı Türde Kalıtsal Farklılıklar 2022’de yayımlanan genetik araştırmanın ilk DNA örneklemi, İtalya, İspanya, Portekiz, Fas, Kanarya Adaları ve Madeira’dan 80 erkekti. Birinci kromozomda, kalıtsal bilgiyi taşıyan büyük bir DNA parçasının ters yerleştiği biçimler bulundu. Görünüş karşılaştırmaları farklı örneklemlerde yapıldı; bu biçimlerle boğaz koyuluğu arasında ilişki vardı. Bu, Türkiye’deki kuşun genetik yapısının fotoğraftan okunabileceği veya her koyu boğazlının ayrı tür olduğu anlamına gelmez. ## Tüylerden Göçü Araştırmak Aynı 2022 çalışmasında, Batı Avrupa, Kuzeybatı Afrika ve Doğu Atlantik adalarından bir yaşındaki 83 erkeğin iki farklı dönemde büyümüş kanat tüyleri karşılaştırıldı. Tüylerin kararlı izotopları, büyüdükleri ortam hakkında dolaylı bilgi verir. Bazı genetik biçimlerde iki tüyün daha benzer olması, daha az göç olasılığını destekledi. Bu yöntem GPS takibi değildir; kesin ülke veya uçuş mesafesi vermez. ## Yeniden Karşılaşmanın Sınırları EURING’in Avrupa atlasında 1991 sonrası yeniden karşılaşmaların yüzde 44’ü avla, yaklaşık yarısı canlı kuşlarla bağlantılıdır. Bu, doğadaki bütün Bıldırcınların yüzde 44’ünün avlandığı anlamına gelmez. Kayıtlar ağırlıkla Batı, Güneybatı ve Güney-Orta Avrupa’dan gelir; bölgeler eşit araştırılmış değildir.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...