kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Van Gölü Martısı (Larus armenicus)
VS
Seçildi Büyük Kara Sırtlı Martı (Larus marinus)

Van Gölü Martısı

Larus armenicus

Takım Charadriiformes
Familya Martıgiller (Laridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Tıkız yapı, koyu iris, değişken siyah gaga bandı, sarı bacak ve geniş siyah el teleği alanı.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Van Gölü Martısı (Larus armenicus), sarı bacaklı, gri sırtlı bir iri martıdır. Erişkinde koyu görünen göz, kısa gaga ve uç yakınındaki siyah işaret birlikte değerlendirilir.

Genel Görünüm ve Duruş

IUCN’nin uzman tanı rehberi, Gümüş Martı’ya göre biraz daha küçük gövde, oran olarak daha kısa ve küt gaga, daha yuvarlak baş ve hafifçe daha uzun bacakları vurgular. Sırtın grisi de ortalama olarak biraz daha koyudur.

Üreme giysili erişkinin başı, alt tarafı ve kuyruğu beyazdır. Gaga sarı, alt gagadaki leke kırmızıdır. Üreme dışında siyah işaret genişleyerek kırmızı lekeyi örtebilir; bacakların rengi de daha matlaşır.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi aynı temel tüy desenini taşır. Türkiye’de Mayıs–Haziran 1999 çalışması, baş biçiminin eşey ve kuşun tepkisiyle değiştiğini gösterir: bazı dişiler daha yuvarlak başlı ve kısa gagalı, erkekler daha köşeli başlı görünebilir. Yalnız baş şekliyle kesin eşey tayini yapılmaz.

Gençte gaga koyu, bacaklar pembemsidir. Açık baş ve alt tarafta kahverengi çizgi ve lekeler, üstte kahverengi-gri tüyler vardır. İlk kışta alt taraf daha beyaz ve daha az çizgili olur; kanat örtüleri kahverengi görünüşünü korur.

Uçuşta Görünüm

Erişkinin uçuşta dış kanadı geniş ölçüde siyahtır; en dış el teleğinde beyaz bir leke görülür. Gençte iç el telekleri daha açık bir alan oluşturabilir. Gencin kanat altındaki kol telekleri koyu bir şerit gibi seçilir.

Ses ve Davranış

Sevan’da 1990’da yapılan incelemede uzun çağrı tiz, boğuk ve aceleci olarak anlatılır. Kuş çağrı sırasında başını öne ve geriye doğru belirgin biçimde hareket ettirir; görünüşle birlikte değerlendirilecek bir davranıştır.

Yuva, taşların veya otların arasındaki bir zemin çukurudur; bazıları çalı örtüsünün altında kalır. Sevan Gölü’ndeki Nisan 1990 gözlemlerini aktaran Filchagov, yumurtlaması tamamlanan yuvaların çoğunda üç yumurta bulunduğunu belirtir. Acopian saha rehberi de üç yumurta verir. Bu tür için kuluçka ve ilk uçuşa kadar geçen süreleri güvenilir kaynaklarla doğrulayamadık.

Üreme kolonisinde komşu kuşlarla bir arada yaşaması, her yavruya aynı şekilde davranacağı anlamına gelmez. Acopian Merkezi’nin Sevan Gölü’ne ilişkin koruma raporunda, ziyaretçilerin oluşturduğu panik sırasında erişkinlerin yuvalarından uzaklaştığı, kendi yavrularını ararken başka çiftlerin kaybolmuş yavrularını gagalayarak öldürebildiği anlatılır. Bu, Ermenistan’daki kolonide bildirilen belirli bir rahatsız edilme durumudur.

Küçük bir koloninin ürediğini göstermek için yalnız erişkinleri saymak yeterli değildir. Meyghan’daki 2008 araştırmasında, 20 Haziran günü 52 yavru veya genç kuş kaydedilmesi, Van Gölü Martısı’nın bu İran sulak alanında üremesini doğrulayan bulguydu. Yavrulu koloni kaydı, yalnız üreme mevsiminde su başında erişkinler görülmesine göre daha doğrudan bir üreme kanıtıdır.

Bir başka kuş için hem tehdit hem komşu olabilir. Gürcistan’ın Tabatskuri Gölü’ndeki 2019–2021 araştırmasını yayımlayan ekip, Van Gölü Martılarının kendi kolonilerini savunurken yaklaşan yırtıcı kuşları uzaklaştırdığını anlatır. Bunun aynı adadaki Kadife Ördek (Melanitta fusca) dişilerine de koruma sağlamış olabileceğini öne sürer. Bu bir araştırmacı yorumudur; martılar aynı yerde ördek yavrularını da avladığından, komşuluğun etkisi tek yönlü değildir.

Karıştırılabilecek Türler

1. Gümüş Martı (Larus michahellis, Yellow-legged Gull) güçlü ve derin gagalıdır. Üreme giysisinde bacakları sarı, gözün renkli bölümü genellikle açık sarıdır. Gencinin açık renkli başına karşılık üst tarafı kahverengidir; tüylerinin beyazımsı-bej kenarları pullu görünür. Bu genç kuşa erişkinin “gri sırt, sarı bacak” anahtarı uygulanamaz. Van Gölü Martısı’yla karşılaştırmada gaga, göz ve açık kanattaki desen birlikte değerlendirilir.

2. Hazar Martısı (Larus cachinnans, Caspian Gull) uzun bacak, uzun boyun ve geriye yatık alınla daha ince bir baş-boyun profili verebilir. Gaganın kenarları daha paraleldir. Bacaklar pembe veya sarımsı olabilir; göz uzaktan koyu görünebilir. Batı Avrupa’da görülen ilk kış kuşlarında beyaz baş ve alt taraf, gri üzerinde koyu çizimli sırt ve kahverengi kanat örtüleriyle üç renkli bir görünüş oluşabilir. Boyun arkasındaki ince gri-kahverengi lekeler ayrıca seçilir. Bu görünüş, aynı yaştaki kuşlar arasında karşılaştırılır.

3. Kara Sırtlı Martı (Larus fuscus, Lesser Black-backed Gull) erişkininin üst tarafı koyu gridir; ton alt türlere göre değişir. Sarı bacaklı olması Van Gölü Martısı’yla ortak bir özelliktir. Gagası daha ince görünebilir. Genç kuşun başı ve özellikle göz çevresi koyu kahverengidir. Uçuşta kanadın arkasındaki uçuş tüyleri ile büyük örtülerin oluşturduğu iki koyu şerit seçilebilir. Bunlar genç giysisinin işaretleridir; erişkinin koyu sırtını gençte aramak doğru değildir.

4. Kuzey Gümüş Martısı (Larus argentatus, European Herring Gull) ayrı bir türdür. Batı Avrupa’daki argenteus alt türü daha açık gri üst tarafı, soluk gözleri ve pembe bacaklarıyla ayrılabilir. Kuzeydeki argentatus daha iri ve koyu sırtlıdır. Batı Avrupa’daki gencin açık kahverengi üst kanadında büyük örtüler daha açık görünür; iç el telekleri de uçuşta açık bir pencere oluşturur. Bu özellik Van Gölü Martısı gencinde de bulunabildiğinden, yalnız açık bir kanat alanına bakıp tür seçilmez.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme kolonileri göl adalarındaki açık zeminleri kullanır. Türkiye’de 1999’da incelenen Çarpanak Adası’nda yuvalar çakıllı kıyıdan otlu ve kayalık yamaçlara, eski bir yapının kalıntılarına kadar uzanıyordu. Bu çeşitlilik, yuvanın yalnız tek bir zemin türüne bağlı olmadığını gösterir.

Yuva Yeri

İran’ın batı-orta kesiminde, Markazi ilindeki Meyghan sulak alanında 2008 araştırması türün küçük göl adalarında ürediğini doğruladı. Nisan sonundan ağustos başına kadar iki haftada bir yapılan kontrollerde üç adada en az 60 erişkinlik koloni bulundu; güneydeki adacık en çok yuvayı taşıyordu. Bu sayı çift sayısı değildir. Çalışma, üreme alanlarının yalnız geniş ve ünlü göllerle sınırlı olmadığını gösterir.

Günlük Alan Kullanımı

Üreme dışında deniz kıyılarında başka iri martılarla karışık gruplarda bulunabilir. Kuveyt’teki kayıtlar özellikle kıyı kesimlerine aittir. Böyle bir gruptaki kuşları yalnız bulundukları yerden adlandırmak yerine her bireyin yaşına ve görünüşüne bakmak gerekir.

Dünya Yayılışı

AviList’in v2025b sınıflandırmasında Van Gölü Martısı, alt türlere ayrılmayan Larus armenicus türüdür. Üreme yayılışı Kafkasya göllerinden Türkiye’nin doğusuna ve İran’ın kuzeybatısına uzanır. Kışlama alanları Doğu Akdeniz, Karadeniz ve Hazar Denizi’nin güney kesimleri ile Basra Körfezi’ne ulaşır. İç bölgedeki üreme gölleriyle kışın kullanılan kıyı suları aynı yaşam alanı değildir; Türkçe adındaki Van Gölü, dünya yayılışının yalnız bir parçasını anlatır.

Türkiye'deki Durumu

Tür Türkiye’de yalnız Van Gölü’nde üremez. Mayıs sonu–Haziran başı 1999 araştırmasında Tuz Gölü ile Van Gölü kolonileri incelenmiş, Beyşehir’de ise Gümüş Martı, Van Gölü Martısı ve ara görünümlü kuşların bulunduğu karma koloni kaydedilmiştir. Bunlar o araştırmanın alan kayıtlarıdır; güncel koloni sayımı değildir.

Göç Yolculuğu

Kısmi göçmendir; bazı kuşlar kışı üreme bölgesine yakın geçirirken bazıları daha güneydeki kıyılara ulaşır. Kuveyt’in uzman tür hesabı onu seyrek bir kış ziyaretçisi olarak tanımlar. Mısır’da Aralık 1989–Mayıs 1990 araştırmasının kış sayımında en az 442 kuş kaydedilmiş, ilkbahar gözlemleri nisan başına kadar sürmüştür. Kayıtlar özellikle Akdeniz kıyısı ve kıyı lagünlerinde toplanıyordu. Bunlar kışın nerede bulunduğunu gösterir; tek bir kuşun bütün göç yolunu izlemiş gibi ülke ülke rota vermez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Türkiye’de Mayıs sonu–Haziran başı 1999 gözlemleri beslenmenin koloniye göre değiştiğini gösterir. Tuz Gölü’nde böcek ve küçük memeliler yenirken Van Gölü’ndeki yuva kalıntıları balıkla beslenmeye işaret ediyordu. Beyşehir’de balık ve yusufçuk larvaları taşınıyordu; ancak burası karma koloni olduğundan bütün av kayıtları yalnız Van Gölü Martısı’na mal edilemez.

Hayvansal avların yanında bitkisel besinlerden de yararlanabilir. Acopian’ın Ermenistan saha rehberi çeşitli hayvanları ve bitkileri besinleri arasında sayar; tarlalarda ve çöp alanlarının yakınında bulunabildiğini de belirtir.

Nasıl Avlanır?

Yalnız su yüzeyinden besin toplamaz. Mısır’daki Manzala Gölü’nde 7 Ocak 1990’da görülen büyük grubun çoğu suda dinlenirken bazı Van Gölü Martıları sazlık üzerindeki böcekleri uçuşta avlıyordu. Bu doğrudan davranış kaydı, türün besin ararken havadaki küçük avlardan da yararlanabildiğini gösterir; avların besindeki payı ölçülmüş değildir.

İlginç Bilgiler

## Eski Ad, Güncel Tür Bilimsel adın geçmişi, aynı kuşun eski kitaplarda neden başka bir adın altında bulunduğunu açıklar. Buturlin 1934’te bu kuşu Larus taimyrensis armenicus adıyla, alt tür olarak tarif etmişti. AviList’in v2025b sürümü Larus armenicus adını ayrı tür olarak kabul eder. Eski bir kayıttaki üç parçalı ad, doğrudan bugün üç ayrı türden söz edildiği anlamına gelmez; ilk iki parça türü, son parça alt türü gösterir. ## Gaga Bandındaki Değişkenlik Siyah gaga işareti her erişkinde aynı ölçüde görünmez. Filchagov’un Haziran 1990 Sevan incelemesinde yakından değerlendirilen 51 kuşun 33’ünde üst gagada kesintisiz bant, 16’sında çok küçülmüş işaret vardı; ikisinde siyah görülmemişti. Bu örneklem, tek bir gaga lekesini değişmez tür anahtarı saymanın sakıncasını gösterir. ## Yeniden Ada Olan Üreme Alanı Bir adanın karaya bağlanması, kuşlar için yalnız kıyı çizgisinin değişmesi değildir. Ermenistan’daki Sevan Gölü’nde su düzeyi düşünce Martı Adası 1990’ların sonunda karayla birleşmiş; tilkiler, başıboş köpekler ve evcil hayvanlar üreme alanına ulaşabilmişti. Acopian Merkezi’nin 14 Mayıs 1999 uygulamasında kara bağlantısına kanal açılarak ada yeniden ayrıldı. Merkez aynı yılki izlemede yumurta ve yavruların korunduğunu bildirdi. Bu, kurumun o üreme alanında yürüttüğü uygulama ve izlemenin raporudur; karşılaştırmalı bir deney değildir. ## Yavru Avı ile Yumurta Kaybı Aynı Şey Değil Van Gölü Martısı başka kuşların yavrularını da avlayabilir. Gürcistan’ın Tabatskuri Gölü’nde 2017–2020 Kadife Ördek (Melanitta fusca, Velvet Scoter) araştırmasında bu saldırılar gözlenmiştir. Buna karşılık 2019–2020’de kamera ile izlenen 11 etkin ördek yuvasında kuluçka sürerken martıların yumurta aldığı kaydedilmemiştir. Yavru avlama kaydı, her yumurta kaybını aynı martıya yüklemeyi haklı çıkarmaz. Çalışma, yavru kayıplarında martı saldırılarının yanında balık ağlarına takılmanın da etkili olabileceğini belirtir. ## Yeni Araştırmada Kanıtın Sınırı Aynı göldeki 2019–2021 verilerini ele alan 2024 makalesi bu ayrımı genişletir. Kameralarda erişkin ve genç martıların, diğer yavruları çıkmış ördek yuvasında kalan gelişmemiş yumurtaları beş kez aldığı görüldü. Ada genelindeki yuva kontrollerinde saptanan yumurta kayıplarının çoğu ise martıların bolluğuna ve yuvalara gelişine dayanarak onlara olası olarak bağlandı. Kamera kaydıyla görülen davranış ile bir kaybın nedenine ilişkin araştırmacı çıkarımı aynı kesinlikte değildir.

Takım Charadriiformes
Familya Martıgiller (Laridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Dev ölçek, siyah sırt, pembe bacak, ağır gaga ve iri beyaz kanat aynaları.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Büyük Kara Sırtlı Martı çok iri bir martıdır. Erişkinde beyaz baş ve gövde, siyaha yakın sırt, pembe perdeli ayaklar ve alt yanında kırmızı lekesi bulunan güçlü sarı gaga birlikte aranır. Genç kuşun gövdesi ise kahverengi ve beyazla yoğun biçimde desenlidir.

Genel Görünüm ve Duruş

Kalın gövdeli ve güçlü gagalıdır; konduğunda hafif kambur durabilir. Uçuşu ağır görünür. Uzaklıktan kaynaklanan boy yanılsamasına karşı yalnız büyüklüğü değil, gövdenin dolgunluğunu ve gaganın kalınlığını da değerlendirmek gerekir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkekle dişinin tüy deseni benzerdir; erkek genellikle daha hacimli görünür. Kış erişkininin başıyla boynunda hafif gri-kahverengi çizgiler belirebilir. Bu mevsimsel çizgiler eşey işareti değildir.

İlk kışta sırt ve kanatlar gri-kahverengi, sarımsı kahverengi ve beyazla damalıdır; boyunla göğüs çizgilidir. Sağrı açık, kuyruk uç bandı siyahtır. Gençlerin koyu gagası ilk kışta iki renkli görünebilir; uçuş tüyleri siyahımsıdır. Erişkinin koyu sırtına geçiş yaklaşık dört yıla yayılır; ara yaştaki tüyler tek bir siyah işaretle yaşlandırılmaz.

Uçuşta Görünüm

Geniş kanatların arka kenarında belirgin beyaz bir şerit, dıştaki koyu uçuş tüylerinin uçlarında iri beyaz alanlar vardır. İri baş, kalın boyun ve gaga uçuşta da seçilir. Kanat çırpışı güçlüdür; deniz üstünde alçaktan süzülebilir.

Ses ve Davranış

Kalın ve boğuk çağrıları, iri yapısıyla birlikte değerlendirilir. “Haô-haô” gibi duyulan sesler çıkarabilir; yazılı heceyi kesin tanı anahtarı saymamak gerekir. Tek başına veya küçük kolonilerde ürer, yuva çevresini savunur.

Karıştırılabilecek Türler

Kara Sırtlı Martı Larus fuscus daha ince yapılı ve daha narin gagalıdır; erişkininin bacakları genellikle sarıdır. Onun da bazı alt türleri siyaha yakın sırtlıdır. Genç Kara Sırtlıların bacakları pembe olabildiğinden, pembe bacağı her yaşta tek başına tür kanıtı saymayın.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Kıyı adaları ve kumullarda, bitkilerle örtülü yerlerde yuva kurabilir. Kaya çıkıntıları ve bazı yerlerde çatılar da kullanılır. Bunlar Türkiye’de düzenli ürediğinin kanıtı olarak sunulmaz.

Yuva Yeri

Yerdeki çanak bitki parçaları ve tüylerle döşenir; kaya veya bitki siperine yakın olabilir. İnsan artığı ip ve plastik de taşınabildiğinden kıyıda çöp bırakılmamalıdır. Britanya kuşları için hazırlanan BTO uzman derlemesi tipik iki–üç yumurta, iki eşin paylaştığı 27–28 günlük kuluçka ve 50–55 günlük uçuşa gelişim süresi verir. Cornell’in Kuzey Amerika hesabında kuluçka 30–32 gündür. İki derlemedeki farkın nedeni burada doğrulanamadığı için bunlar tek bir 27–32 günlük aralıkmış gibi birleştirilmez; Türkiye’de ölçülmüş süreler olarak da sunulmaz.

Günlük Alan Kullanımı

Açık deniz, haliç ve kıyıda beslenebilir; büyük iç sularla tarlalarda da görülebilir. Dinlenen kuşun bulunduğu kıyı parçası, yuva alanıyla aynı yer olmak zorunda değildir.

Dünya Yayılışı

Kuzey Atlantik çevresinin türüdür. AviList v2025b, üreme alanını güney Grönland ve İzlanda’dan Svalbard ile Baltık ülkelerine, Kuzey Amerika’da kuzeydoğu Kanada’dan Büyük Göller ve New Jersey kıyılarına uzanan alanlar olarak verir. Kışın güneybatı Avrupa ve Florida kıyılarına ulaşır. Larus marinus bu listede alt türlere ayrılmaz.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’nin 2007–2011 kayıtlarını değerlendiren, 2014’te yayımlanan İngilizce kuş raporu türü rastlantısal konuk veya seyrek kış ziyaretçisi olarak tanımlar. İstanbul, Filyos ve Kızılırmak çevresinden kayıtlar verir; bu dönemdeki kayıtların çoğunun aynı uzun süre kalan bireye ait olabileceğini belirtir. Bu tarihli değerlendirme, 2026 için ülke çapında sayım yerine geçmez.

Göç Yolculuğu

EURING/CMS atlasında Britanya ve İrlanda kuşlarının bir bölümü yerleşik veya kısa mesafede hareketli, kuzey Avrupa toplulukları ise daha göçmen görünür. Norveç ve kuzey Finlandiya kuşlarının Danimarka, doğu Britanya ve kuzey Fransa’yla kış bağlantıları vardır. Bu Avrupa halkalama örüntüsü, Türkiye’deki her kuşa aynı kökeni veya yolu atamaz.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Balık, yengeç, midye ve denizkestanesi gibi avlar alır; leş ve atıklardan da yararlanır. Başka kuşların yumurtalarını, yavrularını ve bazen erişkinlerini yiyebilir. Kuzey Amerika hesabındaki bu geniş besin listesi, her bireyin aynı avı seçtiği anlamına gelmez.

Nasıl Avlanır?

Kıyıda veya su yüzeyine yakın avlanır. Bazı kabuklu avları sert zemine bırakarak kırar; başka kuşların yakaladığı besini de çalabilir. Bu davranışları görmek için martıları yemlemek veya öteki kuşların yuvalarını açığa çıkarmak gerekmez.

İlginç Bilgiler

## Çiftler Arasında Besin Farkı Galler’in Skokholm Adası’nda 7 Mayıs–9 Temmuz 2017’de 26 üreyen çiftin yuvaları çevresinden 1.035 kusuntu topağı toplandı. Bunlar kuşun geri çıkardığı, tüy ve kemik gibi sindirilemeyen parçaları içeren küçük yığınlardır. 2019’da yayımlanan çalışma, farklı av gruplarını kullanan çiftlerin yanında belirli avlara daha çok yönelen çiftler de buldu. Sert kalıntılara dayanan bu yöntem bütün avları eşit temsil etmeyebilir; topaklardaki kuş veya memeli payı, doğrudan yenilen etin ağırlığı demek değildir. Aynı adadaki çiftler bile tek bir beslenme kalıbına sığmaz. ## Her Konum Av Yakalama Değildir Kanada’nın Newfoundland kıyısındaki North Cabot Adası’nda 2018’de sekiz erişkine GPS kaydedicisi takıldı. 2021’de yayımlanan çalışmada, balık bolluğunun değiştiği dönemlerde karşılaştırılabilen kuşlar farklı tepkiler verdi: bazıları alan kullanımını değiştirirken bazıları benzer düzeni sürdürdü. Örneklem küçüktü ve çoğu yuvasını kaybetmiş erkekti. Konumlar 15 dakikada bir alındığından yavaş hareketli bir nokta beslenme kadar dinlenmeyi de gösterebiliyordu; haritadaki her nokta doğrudan av yakalama kanıtı değildi. ## Uzun Yaşam Kaydı BTO’nun Britanya halkalama hesabında 2015’te belirlenen en uzun kayıt 26 yıl, 8 ay ve 8 gündür. Bu, ortalama ömür değildir; halkalı bir bireyin ulaşabildiği yaşı gösterir. Yavruların çoğunun bu yaşa ulaştığı veya her erişkinin bu kadar yaşayacağı sonucu çıkarılamaz.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...