Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Van Gölü Martısı
Larus armenicus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Van Gölü Martısı, iri martılar grubunun orta boylu ve görece tıkız yapılı üyesidir. Erişkinde beyaz baş ve alt taraf, orta-koyu gri sırt, sarı bacak, koyu iris ve sarı gaganın ucuna yakın siyah bant başlıca işaretlerdir. Alt gaga köşesindeki kırmızı leke çoğunlukla siyah bantla yan yana görünür. Kanat ucunda geniş siyah alan ve genellikle yalnız en dış el teleğinde belirgin beyaz ayna bulunması, uçuşta tanıyı destekler.
Güvenli tanı tek bir gaga bandına dayanmaz. Koyu göz, kısa ve kalınca gaga, yuvarlak-tıkız baş, görece koyu sırt, sarı bacak ve kanat ucu deseni birlikte aranır. Gaga bandının genişliği mevsim, yaş ve birey arasında değişebilir; bazı üreme giysili erişkinlerde bant dar veya silik olabilir. Uzaklıkta siyah bant görünmüyorsa kuş otomatik olarak Gümüş Martı sayılmaz.
Genel Görünüm ve Duruş
Gövde güçlü fakat Hazar Martısındaki kadar uzun ve ince değildir. Baş daha yuvarlak, alın daha dik, gaga görece kısa ve derindir. Boyun orta uzunlukta, göğüs dolgun, kanatlar uzun ve uçları dinlenirken kuyruğa yaklaşır. Erişkinin başı üreme döneminde temiz beyazdır; kışın baş ve ensede ince gri-kahverengi çizgilenme gelişebilir. İris çoğu bireyde koyu kahverengidir, çevresindeki göz halkası kırmızımsı görünebilir.
Sırt ve kanat örtüleri Gümüş Martıdan çoğu zaman biraz daha koyu gri, Karasırtlı Martıdan ise belirgin biçimde daha açıktır. El teleklerinin siyahı kanat ucunda geniş yer kaplar. Bacaklar sarıdan turuncumsu sarıya değişebilir. Gaganın sarı zemini üzerinde kırmızı köşe lekesi ve siyah uç-altı bandı özellikle kış giysisinde belirgindir. Renkler ışık, ıslak tüy ve fotoğraf beyaz ayarıyla değişebileceği için gri ton tek başına ölçü sayılmaz.
Yerde dik durabilir, kıyıda ağır adımlarla yürür, suda yüzeyde yüzer ve açık alanda toplu dinlenir. Üreme kolonilerinde yuva çevresinde bölgeci, beslenme ve dinlenme alanlarında ise topluculdur. Çöplük, balıkçı barınağı ve tarım alanında insan kaynaklı besine yaklaşabilmesi doğal göl ekosistemine bağlılığını ortadan kaldırmaz.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erişkin erkek ve dişi dış görünüşte güvenilir biçimde ayrılamaz. Erkek ortalamada daha iri olabilse de ölçüler büyük ölçüde çakışır; uzaktan gövde büyüklüğü, gaga kalınlığı veya renk doygunluğuyla kesin eşey tayini yapılmaz. Eşey kutuları saha görünüşü değil, yalnız doğrudan yayımlanmış temsilî biyometri bulunduğunda ölçü bilgisini taşır.
Genç kuş kahverengi ağırlıklıdır. Baş ve gövde çizgili-lekeli, sırt telekleri açık kenarlı, gaga koyu, bacaklar pembemsi olabilir. Kuyruk tabanı beyazımsı ve kuyruk ucunda dar, belirgin koyu bant bulunabilir. Birinci kışta alt taraf açılır; sırt ve kanat örtülerindeki kahverengi desen sürer. İkinci ve üçüncü takvim yılı boyunca gri sırt, beyaz baş ve erişkin kanat deseni aşamalı gelişir. Yaş tayini tek tüy alanından değil, kuyruk, büyük örtüler, el telekleri ve gaganın birlikte okunmasıyla yapılır.
Yuva göl adalarında, kıyıdaki taşlık veya çimenli zeminde açılmış sığ çukur üzerine ot, sap ve başka bitki parçalarıyla kurulur; bazen seyrek çalı örtüsü altına yerleştirilir. Koloniler sık olabilir ve komşu yuvalar arasında yalnız birkaç metre bulunabilir. Filchagov'un Sevan çalışmasında tam yumurtalı yuvaların çoğu üç yumurtalıdır; Acopian saha rehberi de üç yumurtayı bildirir. Tür için güvenilir kaynaklarda kuluçkanın iki ebeveyn tarafından yaklaşık 25–28 gün paylaşıldığı verilir; kaynaklar arasında ayrıntı sınırlı olduğundan bu aralık kesin gün gibi daraltılmaz. Yavrular tüylü ve hareketli çıkar, fakat korunma ve beslenme için ebeveynlere bağlıdır.
Uçuşta Görünüm
Üstten görünüşte orta-koyu gri kanat üstü, beyaz arka kenar ve dış elde geniş siyah alan aranır. En dış el teleğindeki beyaz ayna çoğunlukla küçüktür; kanat ucundaki beyazlık Gümüş veya Hazar Martısındaki kadar geniş bir desen oluşturmayabilir. Alttan görünüşte gövde ve kanat altı büyük ölçüde açık, dış el teleklerinin uçları koyudur. Sarı bacaklar kısa süre aşağı sarktığında görülebilir, ancak bacak rengi tek karede ışık nedeniyle yanıltıcıdır.
Üst yüz ve alt yüz işaretleri birbirinin yerine kullanılmaz. Gri sırt yalnız üstten ya da yandan, kanat altı açıklığı yalnız alttan değerlendirilir. Van Gölü Martısında tanı değeri yüksek uçuş paketi; geniş siyah el teleği alanı, küçük dış ayna, tıkız gövde ve beyaz kuyruktur. Gençte kahverengi örtüler, açık iç el teleği alanı, beyazımsı kuyruk tabanı ve koyu kuyruk bandı daha önemlidir.
Ses ve Davranış
Çağrıları iri martıların yüksek, burundan ve boğuk tonda seslerine benzer. Uzun çağrı sırasında baş ve boyun kaldırılır; kolonide alarm, eş bağını koruma, yavru isteme ve komşu çatışması için farklı kısa notalar kullanılır. Ses tek başına Gümüş ve Hazar Martılarından güvenli ayrım sağlamaz. Kayıt ancak görünüş, yer, tarih ve davranışla birlikte değerlendirilir.
Beslenmede çok esnektir. Sığ suda yüzeyden toplar, kıyıda yürür, tarlada böcek ve küçük omurgalı arar, balıkçılık artığını ve çöplükleri kullanır. Tuz Gölü kolonilerinde karasal avlar; Beyşehir'de ise balık ve yusufçuk larvası gibi sucul avların yuvaya taşındığı bildirilmiştir. Bu fark, tek bir beslenme listesini bütün kolonilere genellemenin yanlışlığını gösterir.
Karıştırılabilecek Türler
Gümüş Martı genellikle biraz daha iri ve uzun gagalı görünür; erişkinde iris çoğu zaman daha açık, gaga bandı daha az düzenli ya da yok, sırt biraz daha açık ve kanat ucundaki beyaz aynalar daha geniş olabilir. Yine de yaş, mevsim ve bireysel değişkenlik vardır. Koyu gözlü veya gaga lekeli tek bir Gümüş Martı, yalnız bu özellik yüzünden Van Gölü Martısı yapılmaz.
Hazar Martısı daha uzun baş-gaga profili, daha yatık alın, daha uzun bacak ve kanat, daha açık manto ve farklı el teleği deseniyle ayrılabilir. Sarı bacak iki türde de görülebileceği için belirleyici değildir. Sarı Bacaklı Martı daha iri, daha güçlü gagalı ve çoğu zaman açık irisli görünür; Türkiye'deki temas bölgelerinde ara görünümlü bireyler tanıyı güçleştirir.
Karasırtlı Martıların sırtı çok daha koyudur. Genç iri martılarda yaş tayini yapılmadan tür tanısı güvenli değildir. Fotoğrafta gaga, göz, sırt ve kanat ucunun hepsi görünmüyorsa belirsizlik açıkça yazılır. En güvenli sonuç, yapı, baş-gaga oranı, iris, gaga deseni, sırt tonu, el teleği deseni, yaş, mevsim ve coğrafyanın birlikte değerlendirilmesiyle alınır.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Başlıca yüksek rakımlı büyük tatlı veya tuzlu göller, kapalı havza gölleri ve bu suların yırtıcılardan görece korunaklı adaları kullanılır. Açık görüş sağlayan taşlık-çimenli zemin ile yakın beslenme alanı önemlidir. Koloni büyüklüğü su seviyesi, ada bağlantısı, besin ve insan baskısıyla yıldan yıla değişebilir.
Yuva Yeri
Yuva adada veya kıyıda taş, kısa ot ya da seyrek çalı arasındaki sığ çukurdur; ot, saz, sap ve başka bitki parçalarıyla yükseltilir. Çoğu tam kuluçka üç yumurtalıdır; iki yumurta görülebilir. Kuluçka iki ebeveynde yaklaşık 25–28 gün paylaşılır. Yavru yumurtadan tüylü ve hareketli çıkar ancak kolonide ebeveyn korumasına gereksinim duyar.
Günlük Alan Kullanımı
Kuşlar koloniden göl yüzeyi, kıyı, tarla, otlak, balıkçı alanı ve düzenli atık kaynaklarına gidip gelebilir. Beslenme biçimi koloniye göre karasal veya sucul ağırlık kazanır. Üreme adasına tekneyle yaklaşmak panik, yumurta soğuması ve komşu erişkin saldırısı yaratabilir. Alarm veren kuşlar havalanırsa uzaklaşılır; yuva arasında yürünmez, yumurta veya yavruya dokunulmaz ve hassas koloni konumu yayılmaz.
Dünya Yayılışı
Van Gölü Martısının üreme alanı Kafkasya ve çevresindeki yüksek plato göllerinde yoğunlaşır. Armenia'da Sevan ve Arpi gölleri başlıca kolonileri taşır; güneybatı Georgia, Türkiye'nin doğu, iç ve güney iç kesimlerindeki bazı göller ile kuzeybatı ve yer yer batı-orta Iran'da da ürer. Dünya dağılışı geniş okyanus kıyıları yerine dağ gölleri ve iç havzalar etrafında parçalıdır. Takson IOC ve Cornell Birds of the World kaynaklarında Larus armenicus olarak ayrı türdür.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye, türün çekirdek üreme coğrafyasının önemli bölümünü barındırır. Van Gölü adı güçlü bir yerel bağ kursa da tür yalnız bu gölde bulunmaz; Doğu Anadolu'daki yüksek göller, Tuz Gölü çevresi ve bazı İç Anadolu gölleri üreme ya da beslenme alanı olabilir. Kışın iç sulardan kıyılara ve daha ılıman bölgelere dağılabilir. Her kıyı kaydı üreme kanıtı değildir; yuva, kuluçka, yavru veya düzenli koloniyal davranış aranır.
Göç Yolculuğu
Tür kısmi göçmen ve bölgesel dağılma gösterir. Popülasyonun önemli bölümü üreme sahalarına görece yakın bölgelerde kışlarken bazı bireyler Türkiye kıyıları, doğu Akdeniz, Levant, kuzey Kızıldeniz ve Basra Körfezi yönlerine ulaşır. Sabit bir ülke dizisi bütün bireyler için geçerli değildir. Halka ya da izleyici verisi olmayan gözlem noktaları birleştirilip kesin rota ve kilometre üretilmez. Türkiye takvimi yabancı portal yoğunluğundan kopyalanmaz; üreme kolonileri, mevsimlik kıyı kayıtları ve yerel iklim birlikte yorumlanır.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Van Gölü Martısı fırsatçı bir hepçildir. Balık, sucul böcek ve larvaları, karasal böcekler, solucanlar, küçük kemirgenler ve başka küçük omurgalılar; leş, yumurta, yavru kuş, bitkisel artık ve insan kaynaklı yiyecekleri alabilir. Tuz Gölü gözlemlerinde böcek ve küçük memeli gibi karasal avlar, Beyşehir'de balık ve yusufçuk larvası gibi sucul avlar yuvaya taşınmıştır. Bu karşıt örnekler beslenmenin çevredeki fırsata göre değiştiğini gösterir.
Nasıl Avlanır?
Sığ suda yüzeyden toplar, kısa dalış ya da kapma hareketi yapar, kıyı ve tarlada yürüyerek av arar. Balıkçı teknelerini, iskeleleri ve çöplükleri izleyebilir; başka kuşların bıraktığı besini kapabilir. Koloni döneminde ebeveyn avı kursağında taşıyıp yavruya geri çıkarır. İnsan yemi doğal davranışı ve koloni yoğunluğunu değiştirebilir; ekmek veya işlenmiş gıdayla beslenmemelidir. Beslenme noktasındaki büyük sayı, tek başına yakın çevrede üreme kanıtı değildir.
İlginç Bilgiler
## Adı Dağılımı Daraltmaz Türün Türkçe adı Van Gölü ile özdeşleşir, fakat Larus armenicus Kafkasya, Doğu ve İç Anadolu ile kuzeybatı İran'daki göl sistemlerinde ürer. Bir kuşun Van dışında görülmesi tanıyı geçersiz kılmaz; aynı şekilde Van kıyısındaki her iri martı da bu tür değildir. ## Gaga Bandı Değişkendir Siyah uç-altı bant güçlü bir işarettir ancak bütün erişkinlerde aynı kalınlıkta değildir. Üreme mevsiminde daralabilir, yaş ve birey farklılığı gösterebilir. Filchagov'un çalışması, bill marking ve iris renginin üreyen kuşlarda değişken olduğunu özellikle vurgular. Tanı paketine koyu iris, yapı, sırt tonu ve kanat ucu mutlaka eklenir. ## Koloni Adaları Hayati Koruma Sağlar Sevan'da su düzeyinin düşmesiyle adaların kıyıya bağlanması, köpek, tilki, sığır ve insan erişimini artırmıştır. Acopian Center'ın koruma çalışması, adayı yeniden ayıran kanalın yumurta ve yavrular üzerindeki baskıyı azaltabileceğini göstermiştir. Küçük bir su şeridi bile koloninin kaderini değiştirebilir. ## Üç Yumurta En Sık Tam Kuluçkadır 1990 Sevan gözlemlerinde nisan sonunda yumurtlama yoğunlaşmış ve tam kuluçkaların çoğu üç yumurtalı bulunmuştur. Ortalama yumurta ölçüsü 113 yumurtada 68,1 × 48,1 mm, yumurtlamaya yakın ortalama kütle 60 yumurtada 80,14 g olarak yayımlanmıştır. Bu değerler erişkin kuş biyometrisi değildir. ## Aynı Tür Farklı Göllerde Farklı Beslenir Türkiye kolonilerinde yayımlanan gözlemler, Tuz Gölü'nde karasal böcek ve küçük memeli; Beyşehir'de balık ve yusufçuk larvası taşındığını bildirir. Bu, fırsatçı beslenmenin somut örneğidir. Tek koloniden alınan besin listesi bütün türe sabit oran gibi uygulanmaz. ## Kanat Ucu Yaşla Birlikte Okunur Erişkinin geniş siyah dış kanadı ve küçük beyaz aynası değerlidir. Gençte ise kahverengi örtüler, açık iç el telekleri, beyazımsı kuyruk tabanı ve koyu kuyruk bandı öne çıkar. Erişkin anahtarı birinci kış kuşuna uygulanırsa yanlış sonuç doğar. ## Taksonomik Geçmişi Karmaşıktır Van Gölü Martısı geçmişte Gümüş veya Sarı Bacaklı Martı çevresinde alt tür olarak değerlendirilmiştir. Güncel IOC ve Cornell yaklaşımı Larus armenicus adını ayrı tür olarak kullanır. Eski bir kaynaktaki Larus argentatus armenicus yazımı verinin tümünü değersizleştirmez; ancak adın hangi takson kavramıyla kullanıldığı kontrol edilir. ## Etik Gözlem Koloniden Uzakta Başlar Koloniye yaklaşan insan yüzlerce kuşu aynı anda kaldırabilir. Açık kalan yumurtalar soğur veya güneşte ısınır; yavrular yuva çevresinden uzaklaşıp komşu erişkinlerin saldırısına uğrayabilir. Uzun odaklı gözlem yapılır, tekne koloninin kıyısına yanaştırılmaz, yumurta saymak için yuvaların arasında yürünmez ve hassas koordinatlar paylaşılmaz.
Kara Sırtlı Martı
Larus fuscus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Kara Sırtlı Martı, erişkin giysisinde koyu gri ile siyaha yakın sırtı, beyaz alt tarafı ve sarı bacaklarıyla dikkat çeken büyük bir martıdır. Sarı gagasının alt ucunda kırmızı bir leke bulunur. Uzun kanatları, dinlenirken kuyruğun gerisine belirgin biçimde uzanır. Gövdesi ve gagası, çok iri martılara göre daha ince görünür. Sırtın koyuluğu topluluklar arasında değiştiğinden adındaki kara sözcüğü bütün erişkinlerde aynı siyah tonu aranacağı anlamına gelmez.
Bu kolay tanınan renkler genç kuşlarda yoktur. İlk giyside kahverengi ve açık kenarlı tüyler, koyu gaga ve koyu kuyruk ucu görülür. Bir martının bacakları sarı değil diye Kara Sırtlı Martı olamayacağı söylenemez; önce yaşı değerlendirilmelidir. Erişkinde bile sırt rengi, kanat oranı, gaga ve bacaklar birlikte incelenir. Sadece uzaktan görülen koyu bir sırt, yakın türleri elemek için yeterli değildir.
Genel Görünüm ve Duruş
Üreme giysisindeki erişkinin başı, boynu, göğsü ve karnı beyazdır. Koyu sırt ile beyaz baş arasındaki sınır belirgindir. Kanat uçları siyahtır ve uçlara yakın beyaz işaretler bulunur. Kapalı kanatta bu beyazlıkların bir kısmı üst üste gelir; uçuşta daha farklı bir düzen görülür. Göz genellikle açık sarı tonludur. İnce sayılabilecek sarı gaga, başın genel yapısıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Üreme dışı dönemde baş ve boyunda gri-kahverengi çizgilenme gelişebilir. Bu görünüm kuşun kirlenmiş olduğu anlamına gelmez. Çizgilerin miktarı bireye, mevsime ve topluluğa göre değişir. Başın beyaz kalması veya çizgili görünmesi tek başına türü belirlemez. Sırt tonunu karşılaştırırken aynı ışık altındaki kuşlar kullanılmalıdır; gölgede duran açık sırtlı bir martı, güneşte duran koyu sırtlı bir kuşa yaklaşan renkte görünebilir.
Kara Sırtlı Martı karada yürüyerek, su üzerinde yüzerek ve havadan çevreyi tarayarak besin arayabilir. Dinlenirken başını omuz tüylerine gömebilir; bu duruş boyun ve gaga oranlarını saklar. Ayağa kalkıp başını kaldırdığı anlar, yapısal özellikleri görmek için daha uygundur. Uzun kapalı kanadın kuyruktan taşması yararlı bir görünüm özelliğidir, fakat fotoğraf açısı ve tüy yenilenmesi bu izlenimi değiştirebilir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişinin temel tüy deseni aynıdır. Erkekler ortalama olarak daha iri olabilir; ancak farklı topluluklardan ve farklı yaştan iki kuşu yalnız büyüklüklerine göre eşeylendirmek güvenilir değildir. Sürüdeki en büyük bireye erkek, en küçük bireye dişi etiketi verilmemelidir. Dişiler de erişkin olduklarında koyu sırt, beyaz gövde ve sarı bacak taşıyabilir.
Genç kuşun sırt ve kanat üstündeki koyu tüyler açık kenarlıdır; bu nedenle pullu veya desenli bir görünüm oluşur. Gaga başlangıçta koyudur. Kuyruk ucundaki koyu şerit, açık kuyruk sokumuyla karşıtlık yapar. Gençliğin ilk aylarındaki koyu baş, daha sonra tüy aşınması ve yenilenmesiyle açılabilir. Farklı aylarda çekilmiş genç fotoğraflarının birbirine tam benzememesi bu yüzden olağandır.
Erişkin görünümü bir anda ortaya çıkmaz. Sonraki yıllarda sırt üzerinde erişkine benzeyen koyu tüyler artarken kanat, kuyruk veya gagada gençlik izleri kalabilir. Genel olarak dördüncü yıl dolayında erişkin giysiye ulaşılır; tüy değişiminin ayrıntıları topluluklara göre farklılaşır. Siyah lekeli bir gaga ile koyu erişkin sırtının birlikte görülmesi bu nedenle mutlaka ayrı bir tür anlamına gelmez. Yaşı kesinleştirmek için tek bir bölge yerine bütün tüy takımı değerlendirilir.
Uçuşta Görünüm
Uçuşta uzun ve sivrilen kanatlar, beyaz baş-gövde ve koyu üst kanat dikkat çeker. Alttan bakıldığında kanadın geniş açık yüzeyi ile koyu dış uçlar görülür. Üst ve alt yüzeyler aynı renk dağılımına sahip değildir. Bir fotoğrafın hangi açıdan çekildiği anlaşılmadan kanadın açıklığı veya koyuluğu üzerinden tanı yapılmamalıdır. Erişkinin kuyruğu genel olarak beyazdır; belirgin koyu kuyruk şeridi gençlik değerlendirmesini gerektirir.
Kanat çırparak ilerleyebildiği gibi uygun hava koşullarında süzülür. Dinlenme alanı ile beslenme alanı arasında yaptığı uçuş, her zaman mevsimsel göç değildir. Kıyı boyunca aynı yönde ilerleyen kuşları değerlendirirken süre, sayı ve davranış da kaydedilmelidir. Tüy değişimindeki boşluklar kanadın ucunu alışılmadık gösterebilir; eksik tüyün oluşturduğu şekil kalıcı tür özelliği olarak kullanılmamalıdır.
Ses ve Davranış
Sert, yüksek ve bazen gülüşü andıran ses dizileri çıkarır. Çağrı sırasında başını uzatıp kaldırabilir. Kolonide veya besin çevresinde sesler, tehdit duruşları ve kovalamalar birlikte görülür. Başka büyük martılar da benzer sesler çıkardığından, kalabalık bir sürüde duyulan çağrının hangi bireye ait olduğu görülmeden tür belirlemek güçtür. Kısa bir ses benzerliği, görüntüdeki uyuşmazlıkları ortadan kaldırmaz.
Üreme dışında başka martılarla birlikte dinlenebilir ve beslenebilir. Üreme sırasında ise çiftler yuva çevresindeki alanlarını savunur. Besin paylaşımı, kur davranışının bir parçası olabilir; ebeveynler yavruları da besler. Aynı sürüde bulunmak aynı tür olmak anlamına gelmediği gibi, bir kuşun diğerini kovalaması da tek başına farklı tür olduklarını göstermez. Toplumsal davranışın anlamı bulunduğu döneme ve yere bağlıdır.
Karıştırılabilecek Türler
Gümüş Martı, özellikle sarı bacaklı erişkinlerde en önemli karşılaştırmalardan biridir. Kara Sırtlı Martının sırtı genellikle daha koyu, kanatları daha uzun ve genel yapısı daha ince görünür. Ancak bacak rengini tek başına kullanmak iki türü ayırmaz. Baş-gaga oranı, sırt tonu ve açılmış kanat deseni aynı birey üzerinde birlikte incelenmelidir.
Büyük Karasırtlı Martı çok daha güçlü baş ve gaga yapısıyla, iri gövdesiyle ve erişkindeki pembemsi bacaklarıyla ayrılır. Uzaklık büyüklük algısını bozduğundan, farklı mesafedeki iki kuş karşılaştırılmamalıdır. Koyu sırtlı oluş her iki türde de görülebilir; Kara Sırtlı Martıda daha ince ve uzun kanatlı görünüm önem kazanır.
Hazar Martısı ve Ermeni Martısı gibi büyük martıların gençleri de karmaşık desenler taşır. Bu yaşlarda erişkinlerin sırt rengi karşılaştırması kullanılamaz. Açılmış kanat, kuyruk, baş ve gaganın yeterli görüntüsü yoksa tanı belirsiz bırakılabilir. Ayrıca Kara Sırtlı Martının kendi coğrafi toplulukları arasında da koyuluk farkı vardır; her koyu bireye yalnız renkten alt tür adı vermek doğru değildir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme döneminde kıyı adaları, açık kıyılar, bitkili ya da kayalık alanlar ve bazı iç su adaları kullanılır. Avrupa'nın bazı bölgelerinde düz çatılarda da koloniler oluşmuştur. Çatı kullanımı, bütün Kara Sırtlı Martıların insan yapıları olmadan yaşayamadığı anlamına gelmez; doğal ve kentsel koloniler farklı beslenme alanlarına yönelebilir.
İngiltere'nin kuzeybatısında komşu iki koloniyi karşılaştıran GPS araştırmasında, şehirde üreyen kuşlar daha çok kentsel alanlarda, kıyıda üreyenler ise kıyı yaşam alanlarında beslenmiştir. Aynı türün birbirine yakın toplulukları bile çevreyi aynı biçimde kullanmayabilir. Bu bölgesel sonuç Türkiye'deki her martı sürüsüne doğrudan uygulanmamalıdır.
Yuva Yeri
Yuva çoğunlukla zemine kurulmuş, ortası çukur bitkisel bir yığındır. Otlar, yosun ve çevreden toplanan başka malzemeler kullanılabilir; iç bölüm daha ince malzemeyle döşenir. Her iki eş de yuva yapımına katılır. Ada veya kıyıdaki yuvalarla çatıdaki yuvaların çevresel riskleri aynı değildir; ancak her ikisinde de yumurta ve yavrular rahatsız edilmemelidir.
Tipik kuluçka üç yumurtadır; kaynaklarda bir ile dört arasında yumurta da kaydedilir. BTO'nun verdiği kuluçka süresi 24–27 gündür ve iki eş de kuluçkaya yatar. Yavrular havlı çıkar, birkaç gün sonra yuva çevresinde hareket edebilir ve iki ebeveyn tarafından beslenir. İlk uçuş için 30–40 günlük dönem bildirilir. Yuvadan yürüyerek ayrılmak, uçabilecek yaşa gelmekle aynı değildir.
Koloniye girmek, yavruyu eline almak veya erişkinleri fotoğraf için yuvadan kaldırmak uygun değildir. Yuvadan uzaklaşan yavru hâlâ anne-babasının bakımında olabilir. Kuşların sürekli alarm verdiği ya da yuva üzerinde bekleyemediği bir gözlem noktasından uzaklaşılmalıdır. Çatılardaki yuvalara yönelik işlem, uzman değerlendirmesi olmadan yapılmamalıdır.
Günlük Alan Kullanımı
Üreme dışında kıyılar, göller, akarsular, liman çevreleri ve açık arazilerde görülebilir. Beslendiği yer ile toplu geceleme yeri ayrı olabilir. Bir limanda gün içinde çok sayıda martı bulunması, hepsinin orada ürediğini göstermez. Güvenli dinlenme alanlarının korunması, yalnız besinin bulunduğu noktaları korumak kadar önem taşır. İnsan kaynaklı atıklar kuşları toplayabilir, fakat bu alanların güvenli olduğu varsayılmamalıdır.
Dünya Yayılışı
Kara Sırtlı Martının üreme alanları Avrupa'nın kuzey ve batı kesimlerinde geniş yer tutar. İzlanda, Britanya çevresi, Kuzey Denizi ve Baltık bölgesindeki topluluklar aynı göç davranışını göstermez. Bazı kaynaklar daha doğudaki yakın martı topluluklarını da geniş bir Larus fuscus hesabına dahil eder. Bu nedenle dünya haritaları karşılaştırılırken kullanılan takson sınırı dikkate alınmalıdır.
Batıdaki graellsii görünümü, Baltık çevresindeki fuscus görünümünden genellikle daha açık sırtlıdır; intermedius adı verilen topluluklar da bu çeşitliliğin parçasıdır. Dağılımdaki bu farklar tek bir koyuluk ölçeğiyle bütün bireylere ad vermeyi sağlamaz. Kuzey Amerika'da da türün kayıtları vardır, ancak bu kayıtların mevsimsel durumu Türkiye'nin durumunu anlatmak için kullanılamaz.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye, türün göç sırasında ve kışın görülebildiği alanlar arasındadır. BirdLife'ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde Türkiye için kışlama verisi bulunur. Bu kayıtlar, ülkenin başlıca üreme alanlarından biri olduğu anlamına gelmez. Kıyı, göl ve diğer sulak alanlardaki kuşlar yaş ve mevsim bilgisiyle değerlendirilmelidir; yazın kalan genç veya üremeyen bir birey, tek başına yuvalama kanıtı değildir.
Ülke için eski bir sayım aralığını bugünkü kesin toplam gibi vermek de doğru olmaz. Sayım yapılan alanlar, tarihler ve teşhis güçlükleri sonuçları etkiler. Türkiye'de karşılaşılan koyu sırtlı bir martının kökenini belirlemek için yalnız fotoğraftaki siyahlık yeterli değildir; okunabilen halka veya güvenilir izleme bilgisi çok daha güçlü kanıt sağlar.
Göç Yolculuğu
EURING/CMS Göç Atlası, batı Avrupa topluluklarıyla Baltık toplulukları arasında farklı bağlantılar gösterir. Atlantik çevresindeki kuşlarda güneybatıya, Baltık'ın kuzey ve doğusundaki kuşlarda ise Orta Doğu ve Doğu Afrika yönüne uzanan hareketler öne çıkar. Bununla birlikte aynı kolonideki bireyler bile farklı uzaklıklarda kışlayabilir.
Bu çeşitlilik nedeniyle bütün Kara Sırtlı Martılar için tek bir ülke sırası veya değişmez kilometre değeri verilemez. Kıyıdaki günlük beslenme uçuşları, göçün iki ucu arasındaki uzaklıkla aynı şey değildir. Bir halka okuması kuşun daha önce işaretlendiği yerle bağlantı kurabilir; aradaki yolu hangi sırayla geçtiğini tek başına göstermez. Kaydın anlattığı ile tahmin edilen rota birbirinden ayrı tutulmalıdır.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Kara Sırtlı Martı tek bir besinle sınırlı değildir. Balık, böcek, solucan, kabuklu ve yumuşakça gibi hayvansal besinleri kullanır; leş ve insan kaynaklı yenebilir artıklarla da beslenebilir. Yumurta veya küçük yavru kuşları aldığı durumlar vardır. Bu geniş beslenme seçeneği, her bireyin aynı oranda aynı besinleri tükettiği anlamına gelmez.
Kıyıda beslenen bir birey ile tarım alanına veya şehir içine yönelen bir bireyin günlük besini farklı olabilir. Bölgesel çalışmaların bulduğu oranlar bütün türün değişmez beslenme tablosu olarak verilmemelidir. Yalnız balıkçı teknesi arkasında görülmesi de kuşun yalnız balık artığıyla yaşadığını göstermez. Tür hem kendi avını yakalar hem de hazır besin kaynaklarını değerlendirebilir.
Nasıl Avlanır?
Su yüzeyine alçalarak besin alabilir, yüzerken yakındaki parçaları toplayabilir veya karada yürüyerek av arayabilir. Başka kuşların yakaladığı besini ele geçirmeye çalışması da mümkündür. Bu yöntemler çevredeki fırsata göre değişir. Sürekli derin dalış yapan bir kuş gibi düşünülmemelidir; yüzeye yakın besinler ve karadaki kaynaklar günlük yaşamında önemli yer tutar.
Besin çevresindeki kovalamalar, türün toplu ve rekabetçi davranışını görünür kılar. Yine de bir sürüdeki bütün kuşlar aynı kaynağa aynı ölçüde bağımlı değildir. Atık yönetimindeki değişikliklerin kolonileri farklı etkilemesi bu nedenle mümkündür. Gözlem için ekmek veya başka artıklar dökmek, doğal davranışı değiştirir ve kuşları araç, misina ya da kirli atıklarla karşılaşabilecekleri noktalara çekebilir. Beslenme davranışı uzaktan ve yem verilmeden izlenmelidir.
İlginç Bilgiler
## Komşu koloniler farklı yerlerde beslenebilir Langley ve çalışma arkadaşlarının Ibis'te yayımlanan araştırması, İngiltere'nin kuzeybatısındaki kıyı ve şehir kolonilerini GPS ile karşılaştırdı. Kentsel kolonideki kuşlar şehir yaşam alanlarını, kıyı kolonisindekiler ise kıyı alanlarını daha çok kullanıyordu. Üstelik aynı koloninin bireyleri arasında da farklılıklar vardı. Yani Kara Sırtlı Martının esnek beslenmesi, her bireyin her yerde aynı şekilde davrandığı anlamına gelmiyor. Bu sonuç, koruma planında yalnız tür adının değil, koloninin nerede ürediğinin ve nasıl beslendiğinin de önemli olduğunu gösterir. Bir yerdeki besin kaynağının azalması bütün kolonileri eşit etkilemeyebilir. Araştırma graellsii topluluğuna ait belirli iki koloniyle ilgilidir; Türkiye'deki bütün kuşların aynı alan seçimini yaptığı sonucuna dönüştürülemez. ## Kısa göç, az uçuş demek olmayabilir Shamoun-Baranes ve arkadaşlarının 2017 tarihli çalışması, kışlama yerinin uzaklığı ile yıl boyunca kat edilen yolun aynı ölçü olmadığını ortaya koydu. Araştırılan Kara Sırtlı Martılarda kısa mesafeli göçmenler, günlük hareketleri de hesaba katıldığında uzun mesafeli göçmenlere yaklaşan toplam yol alabiliyordu. Haritada üreme ve kışlama noktalarını bir çizgiyle birleştirmek, kuşun bütün hareketini anlatmıyor. Bu ayrım, göçü yalnız başlangıç ve bitiş arasındaki kilometreyle değerlendirmemek gerektiğini gösterir. Besin arama uçuşları, dinlenme alanlarına gidip gelme ve duraklamalar da yaşamın parçasıdır. Çalışmanın sonucu bütün bireylerin eşit enerji harcadığı anlamına gelmez; toplam yol ile enerji maliyeti de birbirinden farklı büyüklüklerdir. ## Kahverengi kuş başka bir tür olmak zorunda değildir Kara Sırtlı Martının genç ve erişkin giysileri arasındaki fark çok büyüktür. İlk kez martı gözleyen biri aynı sürüdeki kahverengi gençleri, beyaz başlı ve koyu sırtlı erişkinlerden tamamen ayrı bir tür sanabilir. Oysa birkaç yıla yayılan tüy değişimleri bu iki görünüm arasında geçiş oluşturur. Bu yüzden martılara bakarken ilk soru yalnız hangi tür olduğu değil, hangi yaş grubunda olabileceğidir. Tarihli fotoğraflar, değişimin izlenmesini kolaylaştırır. Bununla birlikte bütün kahverengi martılar Kara Sırtlı Martı değildir; yakın türlerin gençleri benzer olduğundan kanat ve kuyruk ayrıntıları görülmeden kesin ad vermemek gerekir.