Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Van Gölü Martısı
Larus armenicus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Van Gölü Martısı (Larus armenicus), sarı bacaklı, gri sırtlı bir iri martıdır. Erişkinde koyu görünen göz, kısa gaga ve uç yakınındaki siyah işaret birlikte değerlendirilir.
Genel Görünüm ve Duruş
IUCN’nin uzman tanı rehberi, Gümüş Martı’ya göre biraz daha küçük gövde, oran olarak daha kısa ve küt gaga, daha yuvarlak baş ve hafifçe daha uzun bacakları vurgular. Sırtın grisi de ortalama olarak biraz daha koyudur.
Üreme giysili erişkinin başı, alt tarafı ve kuyruğu beyazdır. Gaga sarı, alt gagadaki leke kırmızıdır. Üreme dışında siyah işaret genişleyerek kırmızı lekeyi örtebilir; bacakların rengi de daha matlaşır.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişi aynı temel tüy desenini taşır. Türkiye’de Mayıs–Haziran 1999 çalışması, baş biçiminin eşey ve kuşun tepkisiyle değiştiğini gösterir: bazı dişiler daha yuvarlak başlı ve kısa gagalı, erkekler daha köşeli başlı görünebilir. Yalnız baş şekliyle kesin eşey tayini yapılmaz.
Gençte gaga koyu, bacaklar pembemsidir. Açık baş ve alt tarafta kahverengi çizgi ve lekeler, üstte kahverengi-gri tüyler vardır. İlk kışta alt taraf daha beyaz ve daha az çizgili olur; kanat örtüleri kahverengi görünüşünü korur.
Uçuşta Görünüm
Erişkinin uçuşta dış kanadı geniş ölçüde siyahtır; en dış el teleğinde beyaz bir leke görülür. Gençte iç el telekleri daha açık bir alan oluşturabilir. Gencin kanat altındaki kol telekleri koyu bir şerit gibi seçilir.
Ses ve Davranış
Sevan’da 1990’da yapılan incelemede uzun çağrı tiz, boğuk ve aceleci olarak anlatılır. Kuş çağrı sırasında başını öne ve geriye doğru belirgin biçimde hareket ettirir; görünüşle birlikte değerlendirilecek bir davranıştır.
Yuva, taşların veya otların arasındaki bir zemin çukurudur; bazıları çalı örtüsünün altında kalır. Sevan Gölü’ndeki Nisan 1990 gözlemlerini aktaran Filchagov, yumurtlaması tamamlanan yuvaların çoğunda üç yumurta bulunduğunu belirtir. Acopian saha rehberi de üç yumurta verir. Bu tür için kuluçka ve ilk uçuşa kadar geçen süreleri güvenilir kaynaklarla doğrulayamadık.
Üreme kolonisinde komşu kuşlarla bir arada yaşaması, her yavruya aynı şekilde davranacağı anlamına gelmez. Acopian Merkezi’nin Sevan Gölü’ne ilişkin koruma raporunda, ziyaretçilerin oluşturduğu panik sırasında erişkinlerin yuvalarından uzaklaştığı, kendi yavrularını ararken başka çiftlerin kaybolmuş yavrularını gagalayarak öldürebildiği anlatılır. Bu, Ermenistan’daki kolonide bildirilen belirli bir rahatsız edilme durumudur.
Küçük bir koloninin ürediğini göstermek için yalnız erişkinleri saymak yeterli değildir. Meyghan’daki 2008 araştırmasında, 20 Haziran günü 52 yavru veya genç kuş kaydedilmesi, Van Gölü Martısı’nın bu İran sulak alanında üremesini doğrulayan bulguydu. Yavrulu koloni kaydı, yalnız üreme mevsiminde su başında erişkinler görülmesine göre daha doğrudan bir üreme kanıtıdır.
Bir başka kuş için hem tehdit hem komşu olabilir. Gürcistan’ın Tabatskuri Gölü’ndeki 2019–2021 araştırmasını yayımlayan ekip, Van Gölü Martılarının kendi kolonilerini savunurken yaklaşan yırtıcı kuşları uzaklaştırdığını anlatır. Bunun aynı adadaki Kadife Ördek (Melanitta fusca) dişilerine de koruma sağlamış olabileceğini öne sürer. Bu bir araştırmacı yorumudur; martılar aynı yerde ördek yavrularını da avladığından, komşuluğun etkisi tek yönlü değildir.
Karıştırılabilecek Türler
1. Gümüş Martı (Larus michahellis, Yellow-legged Gull) güçlü ve derin gagalıdır. Üreme giysisinde bacakları sarı, gözün renkli bölümü genellikle açık sarıdır. Gencinin açık renkli başına karşılık üst tarafı kahverengidir; tüylerinin beyazımsı-bej kenarları pullu görünür. Bu genç kuşa erişkinin “gri sırt, sarı bacak” anahtarı uygulanamaz. Van Gölü Martısı’yla karşılaştırmada gaga, göz ve açık kanattaki desen birlikte değerlendirilir.
2. Hazar Martısı (Larus cachinnans, Caspian Gull) uzun bacak, uzun boyun ve geriye yatık alınla daha ince bir baş-boyun profili verebilir. Gaganın kenarları daha paraleldir. Bacaklar pembe veya sarımsı olabilir; göz uzaktan koyu görünebilir. Batı Avrupa’da görülen ilk kış kuşlarında beyaz baş ve alt taraf, gri üzerinde koyu çizimli sırt ve kahverengi kanat örtüleriyle üç renkli bir görünüş oluşabilir. Boyun arkasındaki ince gri-kahverengi lekeler ayrıca seçilir. Bu görünüş, aynı yaştaki kuşlar arasında karşılaştırılır.
3. Kara Sırtlı Martı (Larus fuscus, Lesser Black-backed Gull) erişkininin üst tarafı koyu gridir; ton alt türlere göre değişir. Sarı bacaklı olması Van Gölü Martısı’yla ortak bir özelliktir. Gagası daha ince görünebilir. Genç kuşun başı ve özellikle göz çevresi koyu kahverengidir. Uçuşta kanadın arkasındaki uçuş tüyleri ile büyük örtülerin oluşturduğu iki koyu şerit seçilebilir. Bunlar genç giysisinin işaretleridir; erişkinin koyu sırtını gençte aramak doğru değildir.
4. Kuzey Gümüş Martısı (Larus argentatus, European Herring Gull) ayrı bir türdür. Batı Avrupa’daki argenteus alt türü daha açık gri üst tarafı, soluk gözleri ve pembe bacaklarıyla ayrılabilir. Kuzeydeki argentatus daha iri ve koyu sırtlıdır. Batı Avrupa’daki gencin açık kahverengi üst kanadında büyük örtüler daha açık görünür; iç el telekleri de uçuşta açık bir pencere oluşturur. Bu özellik Van Gölü Martısı gencinde de bulunabildiğinden, yalnız açık bir kanat alanına bakıp tür seçilmez.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme kolonileri göl adalarındaki açık zeminleri kullanır. Türkiye’de 1999’da incelenen Çarpanak Adası’nda yuvalar çakıllı kıyıdan otlu ve kayalık yamaçlara, eski bir yapının kalıntılarına kadar uzanıyordu. Bu çeşitlilik, yuvanın yalnız tek bir zemin türüne bağlı olmadığını gösterir.
Yuva Yeri
İran’ın batı-orta kesiminde, Markazi ilindeki Meyghan sulak alanında 2008 araştırması türün küçük göl adalarında ürediğini doğruladı. Nisan sonundan ağustos başına kadar iki haftada bir yapılan kontrollerde üç adada en az 60 erişkinlik koloni bulundu; güneydeki adacık en çok yuvayı taşıyordu. Bu sayı çift sayısı değildir. Çalışma, üreme alanlarının yalnız geniş ve ünlü göllerle sınırlı olmadığını gösterir.
Günlük Alan Kullanımı
Üreme dışında deniz kıyılarında başka iri martılarla karışık gruplarda bulunabilir. Kuveyt’teki kayıtlar özellikle kıyı kesimlerine aittir. Böyle bir gruptaki kuşları yalnız bulundukları yerden adlandırmak yerine her bireyin yaşına ve görünüşüne bakmak gerekir.
Dünya Yayılışı
AviList’in v2025b sınıflandırmasında Van Gölü Martısı, alt türlere ayrılmayan Larus armenicus türüdür. Üreme yayılışı Kafkasya göllerinden Türkiye’nin doğusuna ve İran’ın kuzeybatısına uzanır. Kışlama alanları Doğu Akdeniz, Karadeniz ve Hazar Denizi’nin güney kesimleri ile Basra Körfezi’ne ulaşır. İç bölgedeki üreme gölleriyle kışın kullanılan kıyı suları aynı yaşam alanı değildir; Türkçe adındaki Van Gölü, dünya yayılışının yalnız bir parçasını anlatır.
Türkiye'deki Durumu
Tür Türkiye’de yalnız Van Gölü’nde üremez. Mayıs sonu–Haziran başı 1999 araştırmasında Tuz Gölü ile Van Gölü kolonileri incelenmiş, Beyşehir’de ise Gümüş Martı, Van Gölü Martısı ve ara görünümlü kuşların bulunduğu karma koloni kaydedilmiştir. Bunlar o araştırmanın alan kayıtlarıdır; güncel koloni sayımı değildir.
Göç Yolculuğu
Kısmi göçmendir; bazı kuşlar kışı üreme bölgesine yakın geçirirken bazıları daha güneydeki kıyılara ulaşır. Kuveyt’in uzman tür hesabı onu seyrek bir kış ziyaretçisi olarak tanımlar. Mısır’da Aralık 1989–Mayıs 1990 araştırmasının kış sayımında en az 442 kuş kaydedilmiş, ilkbahar gözlemleri nisan başına kadar sürmüştür. Kayıtlar özellikle Akdeniz kıyısı ve kıyı lagünlerinde toplanıyordu. Bunlar kışın nerede bulunduğunu gösterir; tek bir kuşun bütün göç yolunu izlemiş gibi ülke ülke rota vermez.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Türkiye’de Mayıs sonu–Haziran başı 1999 gözlemleri beslenmenin koloniye göre değiştiğini gösterir. Tuz Gölü’nde böcek ve küçük memeliler yenirken Van Gölü’ndeki yuva kalıntıları balıkla beslenmeye işaret ediyordu. Beyşehir’de balık ve yusufçuk larvaları taşınıyordu; ancak burası karma koloni olduğundan bütün av kayıtları yalnız Van Gölü Martısı’na mal edilemez.
Hayvansal avların yanında bitkisel besinlerden de yararlanabilir. Acopian’ın Ermenistan saha rehberi çeşitli hayvanları ve bitkileri besinleri arasında sayar; tarlalarda ve çöp alanlarının yakınında bulunabildiğini de belirtir.
Nasıl Avlanır?
Yalnız su yüzeyinden besin toplamaz. Mısır’daki Manzala Gölü’nde 7 Ocak 1990’da görülen büyük grubun çoğu suda dinlenirken bazı Van Gölü Martıları sazlık üzerindeki böcekleri uçuşta avlıyordu. Bu doğrudan davranış kaydı, türün besin ararken havadaki küçük avlardan da yararlanabildiğini gösterir; avların besindeki payı ölçülmüş değildir.
İlginç Bilgiler
## Eski Ad, Güncel Tür Bilimsel adın geçmişi, aynı kuşun eski kitaplarda neden başka bir adın altında bulunduğunu açıklar. Buturlin 1934’te bu kuşu Larus taimyrensis armenicus adıyla, alt tür olarak tarif etmişti. AviList’in v2025b sürümü Larus armenicus adını ayrı tür olarak kabul eder. Eski bir kayıttaki üç parçalı ad, doğrudan bugün üç ayrı türden söz edildiği anlamına gelmez; ilk iki parça türü, son parça alt türü gösterir. ## Gaga Bandındaki Değişkenlik Siyah gaga işareti her erişkinde aynı ölçüde görünmez. Filchagov’un Haziran 1990 Sevan incelemesinde yakından değerlendirilen 51 kuşun 33’ünde üst gagada kesintisiz bant, 16’sında çok küçülmüş işaret vardı; ikisinde siyah görülmemişti. Bu örneklem, tek bir gaga lekesini değişmez tür anahtarı saymanın sakıncasını gösterir. ## Yeniden Ada Olan Üreme Alanı Bir adanın karaya bağlanması, kuşlar için yalnız kıyı çizgisinin değişmesi değildir. Ermenistan’daki Sevan Gölü’nde su düzeyi düşünce Martı Adası 1990’ların sonunda karayla birleşmiş; tilkiler, başıboş köpekler ve evcil hayvanlar üreme alanına ulaşabilmişti. Acopian Merkezi’nin 14 Mayıs 1999 uygulamasında kara bağlantısına kanal açılarak ada yeniden ayrıldı. Merkez aynı yılki izlemede yumurta ve yavruların korunduğunu bildirdi. Bu, kurumun o üreme alanında yürüttüğü uygulama ve izlemenin raporudur; karşılaştırmalı bir deney değildir. ## Yavru Avı ile Yumurta Kaybı Aynı Şey Değil Van Gölü Martısı başka kuşların yavrularını da avlayabilir. Gürcistan’ın Tabatskuri Gölü’nde 2017–2020 Kadife Ördek (Melanitta fusca, Velvet Scoter) araştırmasında bu saldırılar gözlenmiştir. Buna karşılık 2019–2020’de kamera ile izlenen 11 etkin ördek yuvasında kuluçka sürerken martıların yumurta aldığı kaydedilmemiştir. Yavru avlama kaydı, her yumurta kaybını aynı martıya yüklemeyi haklı çıkarmaz. Çalışma, yavru kayıplarında martı saldırılarının yanında balık ağlarına takılmanın da etkili olabileceğini belirtir. ## Yeni Araştırmada Kanıtın Sınırı Aynı göldeki 2019–2021 verilerini ele alan 2024 makalesi bu ayrımı genişletir. Kameralarda erişkin ve genç martıların, diğer yavruları çıkmış ördek yuvasında kalan gelişmemiş yumurtaları beş kez aldığı görüldü. Ada genelindeki yuva kontrollerinde saptanan yumurta kayıplarının çoğu ise martıların bolluğuna ve yuvalara gelişine dayanarak onlara olası olarak bağlandı. Kamera kaydıyla görülen davranış ile bir kaybın nedenine ilişkin araştırmacı çıkarımı aynı kesinlikte değildir.
Kutup Martısı
Larus hyperboreus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Kutup Martısı, Larus hyperboreus, iri gövdesi, derin göğsü, büyük başı ve kalın gagasıyla güçlü yapılı bir kuzey martısıdır. Erişkinde açık inci grisi sırtla beyaz kanat uçları birlikte aranır. Soluk renk tek başına yeterli değildir; gaga ve gövde oranları da önemlidir.
Genel Görünüm ve Duruş
Erişkinin gözü ve gagası sarı, alt gaganın ucuna yakın lekesi kırmızı, bacakları pembedir. Yazın başı temiz beyazken kışın kahverengi çizgiler belirir. Kuyruk beyazdır. Dinlenen kuşta gaga kalınlığını ve başın büyüklüğünü görmek, uzaktaki beyaz kanat ucundan daha kolay olabilir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek daha iri olabilir; bu fark, tek kuşun eşeyini bakarak kesinleştirmez. İzlanda’da üreme döneminden en az 40 erkek ve 25 dişiyi karşılaştıran 1969 yayını, erkeklerin daha uzun ve kalın gagalı olduğunu gösterdi. Araştırmacı, doğada eşeyleri ayırmanın güç olduğunu da belirtti.
Genç kuş krem, devetüyü ve beyazın değişen oranlarda karıştığı benekli bir görünüm taşır. Gözü koyu, gagası pembe dipli ve belirgin siyah uçludur. Ara yaşlarda erişkinin grisiyle gençlik desenleri bir arada görülebilir; çok beyazlaşmış bir genç, sırf rengi yüzünden erişkin sayılmaz.
Uçuşta Görünüm
Uçuşta erişkinin çok açık gri kanat üstü, beyaz uçları ve açık alt tarafı dikkat çeker. Gençte de kanat uçları beyaz veya büyük ölçüde beyazdır. Kanat rengini değerlendirmek için kuşun doğal uçuşu beklenir; ışığın koyu alanları silmediğinden emin olunur.
Ses ve Davranış
Çağrıları başka iri martıların seslerine benzer; bazıları daha sert ve kabadır. Karışık bir sürüde yalnız ses tonuyla Kutup Martısı seçilmez. Görülen kuşun gaga yapısı, yaşı ve kanat ucu deseni birlikte incelenir.
Karıştırılabilecek Türler
İngilizce adı Iceland Gull olan Larus glaucoides daha küçük ve narin gagalıdır; kapalı kanat uçları kuyruğun oldukça ötesine uzanır. Kanat uçları alt türe göre beyazdan koyu griye, hatta siyaha değişebilir. Bu nedenle yalnız beyaz kanada bakılmaz; Kutup Martısı’nın daha güçlü baş-gaga yapısı ve gövdesi de değerlendirilir.
Kuzey Gümüş Martısı, Larus argentatus, erişkinde dış uçuş tüylerinin uç bölümlerinde siyah taşır. Bazı tüy uçları geniş beyaz alanlarla kaplı olsa da desenin bütünü Kutup Martısı’nın beyaz uçlu kanadından farklıdır. Karşılaştırma yalnız tek bir beyaz tüy ucuyla yapılmaz.
Bir başka yakın benzer, İngilizce adı Glaucous-winged Gull olan Larus glaucescens’tir. Erişkinde kanat uçları sırtla benzer gri tondadır; gençte de soluk kahverengi olabilir. İlk kış gaga çoğunlukla koyudur. Kutup Martısı’nın o yaştaki belirgin pembe-siyah gagası yararlı olsa da tek işaretle karar verilmez.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme yerleri Arktik kıyıların kayalık çıkıntıları, adaları ve kıyı düzlükleridir. Tundra göllerindeki adalar da kullanılabilir. Deniz kuşu kolonilerinin yakınında bulunması hem yuva çevresini hem besin kaynaklarını etkiler; bütün çiftler büyük ve sık bir koloni kurmaz.
Yuva Yeri
Yuva, ot, yosun, deniz yosunu ve küçük dalların ortası çukur bırakılarak yığılmasıyla kurulur. İki eş de yapım ve yavru bakımına katılır. BTO’nun uzman derlemesinde tipik üç, gözlenen aralıkta 2–4 yumurta; iki eşin paylaştığı 27–28 günlük kuluçka ve 45–50 günde ilk uçuş verilir. Bu değerler Türkiye’de ölçülmüş bir yuva dizisi değildir. Yavrular daha önce çevrede yürüyebilir; yuvadan çıkmaları uçabilecekleri anlamına gelmez. Yuvaya yaklaşılmadan uzaktan gözlem yapılmalıdır.
Günlük Alan Kullanımı
Üreme dışında kıyılar, limanlar, nehir ağızları ve iç göller kullanılabilir. Balık işleme alanlarıyla çöplükler de besin sağlayabilir. Kuzeyde buzların arasında açık su bulunması önemlidir; kıyıda veya gölde görünmesi tek başına yakında ürediğini göstermez.
Dünya Yayılışı
Kuzey Kutbu çevresinde; kuzey Avrupa ve Rusya, Grönland, İzlanda, Alaska ve Kanada’nın kuzeyinde ürer. Güncel AviList bu geniş tür içinde dört alt tür ayırır. Bunların sırt tonu ve büyüklüğü aynı değildir; yalnız açık renge bakılarak coğrafi bir gruba kesin ad verilmez.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye’de olağan dışı bir ziyaretçidir. Sandgrouse’un 2015 bölgesel raporu, 12 Aralık 2014’te Rize’de fotoğraflanan ilk kış kuşunu ülkenin ikinci kaydı olarak bildirir; ay sonuna kadar orada kaldığını yazar. Bu raporun kayıtları aktarması, ülke kayıt komitesinin kabul kararı yerine geçmez. Tek bireyden düzenli kışlama veya üreme sonucu çıkarılamaz.
Göç Yolculuğu
Yerleşik kalanlarla kısmen göç eden topluluklar vardır. EURING’in Avrupa halkalama derlemesinde Svalbard yavrularının sonraki kayıtları, adaların güneybatısından güneydoğusuna geniş bir alana dağılır. Kışın halkalanan bazı kuşların yeniden yakın yerlerde görülmesi, kışlama yerine bağlılığı düşündürür. Bu sınırlı Avrupa verisi Türkiye’ye sabit bir göç yolu çizmez.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Balık, deniz solucanları, yumuşakçalar, kabuklular ve denizkestanelerini yer. Kuşlar ve yumurtaları, böcekler, meyveler, deniz yosunu, leş ve insan kaynaklı yiyecekler de alınabilir. Fırsatçı olması, her bireyin bu besinlerin hepsini aynı oranda tükettiği anlamına gelmez.
Nasıl Avlanır?
Yürüyerek veya yüzerek av toplar; havadan alçalıp su yüzeyindeki besini kapabilir ve küçük kuşları uçarken yakalayabilir. Başka kuşların taşıdığı besini de alır. Avlanma, leşten yararlanma ve besin kapma aynı bireyde farklı zamanlarda görülebilen yöntemlerdir.
İlginç Bilgiler
## Ördeklerin Yakaladığı Besin Norveç’in Svalbard bölgesindeki Adventfjorden’de, 2008 ilkbaharında 62 deniz ördeği sürüsü gözlendi. Kutup Martıları 20 sürüye eşlik ediyor, altısında ördeklerin besinini kapmaya çalışıyordu; yalnız erişkin martılar görüldü. Suya dalıp kabuklu avla dönen ördeğe yaklaşan martı, aldığı besini kıyıya taşıyabiliyordu. Gözlemler 30 Nisan–9 Haziran arasındaki 14 günde, sürü başına yaklaşık 10–15 dakika sürdü. Araştırmacı bu sürenin saldırı ve başarı oranlarını hesaplamaya yetmediğini belirtti. Dolayısıyla sürü yanında duran her martı, o anda besin çalmış sayılmaz. ## Kandaki Kirleticiler ve Yeniden Görülme Norveç’in Bjørnøya adasında 1997’de 61 dişi ve 50 erkek erişkinden kan örneği alındı; 1998–2004 yeniden görülme kayıtlarıyla yerel sağkalım modellendi. Klor içeren kalıcı kirleticilerin en yüksek olduğu gruplarda sağkalım daha düşüktü; ilişkinin görüldüğü kirlilik eşiği dişilerde daha düşüktü. Ancak kirletici düzeyi yalnız bir yılda ölçülmüştü ve kesin yaşlar bilinmiyordu. Bu, her kuşun ölüm nedenini tek tek belirleyen bir deney değildir. Çalışma, kirlilikle yaşam olasılığı arasındaki ilişkiyi gösterirken, maddelerin etkilerini ve topluluk düzeyindeki sonucu ayırmanın güçlüğünü de açıklar. ## İki Kolonide İki Farklı Eğilim Norveç Kutup Enstitüsü’nün 2026’da güncellenen izlemesi, aynı bölgedeki bütün kolonilerin aynı yönde değişmediğini gösterir. Bjørnøya’da 1987’den beri izlenen üreyen topluluk belirgin azalırken, Kongsfjorden’de 2011’de başlayan izleme artışın ardından daha durağan bir görünüm bildirir. Sayılan şey etkin yuvalardır; yuva sayısı bütün bireylerin sayısıyla aynı değildir. Kongsfjorden’deki farkın nedeni kesinleşmemiştir. Daha az kirlilik ve kazlardan sağlanan besin, değerlendirilen olasılıklardır; kanıtlanmış tek açıklama gibi sunulmaz.
