Hızlı Tanı

Dağ Horozu, Kafkasya ve Kuzeydoğu Anadolu'nun orman üst sınırındaki çalılı dağ yamaçlarına özgü, belirgin eşey farklılığı gösteren bir orman tavuğudur. Erişkin erkek kadife siyah, göz üstü kırmızı ibikli, uzun ve derin çatallı kuyrukludur; kuyruk dış teleklerinin uçları aşağı ve dışa kıvrılır. Kanat altında beyaz örtüler kalkışta parlar, fakat üst kanatta Avrasya Kara Tavuğundaki kadar geniş, keskin beyaz bant beklenmez. Dişi daha küçük, gri-kahverengi, bütün gövdesi koyu ve açık enine çizgili, kuyruğu daha kısa ve az çatallıdır. Türü güvenle tanımak için eşey deseni, kuyruk biçimi, küçük-orta boy, yüksek dağ habitatı ve coğrafi konum birlikte aranır.

Türün Türkçe adı Dağ Horozu, İngilizce adı Caucasian Grouse ve bilimsel adı Lyrurus mlokosiewiczi olarak ITIS, OSME ve Birds of the World/BirdLife tabanlı kaynaklarda aynı taksonla eşleşir. Eski kaynaklarda Tetrao mlokosiewiczi adı görülebilir; bu eşanlam ayrı tür değildir. Tür tek tip kabul edilir ve Kafkasya'ya endemiktir. Avrasya Kara Tavuğu Lyrurus tetrix yakın akrabadır fakat erkek kuyruğunun yönü, beyaz kanat-böğür işaretleri, boy ve dağılış farklıdır.

Genel Görünüm ve Duruş

Erkek 50–55 cm'ye ulaşan, uzun kuyruklu ve güçlü bacaklıdır. Baş küçükçe, boyun orta uzunlukta, gövde dolgun, gaga kısa ve hafif kancalıdır. Tüyler mat ya da hafif mavi-mor parıltılı siyah görünür. Gözün üzerinde çıplak kırmızı kaş derisi özellikle ilkbahar gösterisinde şişer. Kanat kapalıyken küçük beyaz omuz işareti seçilebilir; bacaklar parmaklara kadar tüylüdür. Kuyruk telekleri Avrasya Kara Tavuğundaki gibi yukarı kıvrılan geniş bir lir oluşturmaz; daha dar, uzun, aşağı-dışa eğimli iki uçla derin bir çatal verir.

Dişi 37–42 cm boyunda, erkeğe göre kısa kuyruklu ve çok daha iyi kamufle olur. Zemin rengi sarımsı-kahverengi ile gri-kahverengi, üst ve alt tarafı ince siyah, koyu kahve ve açık enine bantlıdır. Boğaz ve göğüs çizgileri sık, kanat örtüleri karmaşık benekli, kuyruk enine bantlıdır. Dişinin küçük başı, kısa gagası, tüylü bacakları ve orman tavuğu gövdesi başka dağ tavuklarından ayrımda kullanılır. Hareket etmeden çömeldiğinde taş, kuru ot ve bodur çalı içinde çok zor görülür.

Yerde yürürken gövdesini yataya yakın tutar, boynunu uzatıp başını kaldırarak çevreyi kontrol eder. Tehlikede çoğu kez yamaç aşağı güçlü bir kalkış yapar, sonra süzülerek örtüye geçer. Kışın bodur huş, söğüt veya ardıç üzerinde tomurcuk ve sürgün alabilir; kar derinse gevşek karın içine girerek geceleyebilir. Erkekler ilkbahar gösteri alanında daha açık yamaç parçalarını, dişi ve yavrular besince zengin çayır-çalılık mozaiklerini kullanır.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin eşeyler sahada kolay ayrılır: erkek siyah, kırmızı kaşlı ve uzun çatallı kuyruklu; dişi küçük, kahverengi-gri ve yoğun enine bantlıdır. Biyometri panelindeki erkek-dişi farklılıkları da gerçek ölçüm verisine dayanır: Amniote doğrudan erkek 865 g, dişi 766 g değerini verir. Tüy deseninin açık farkına rağmen uzak, arkadan görülen koyu bir kuşta yalnız silüetle eşey yazılmaz; ışık ve yaş kontrol edilir.

Genç yavrular sarımsı-kahverengi, koyu çizgili ve erken gelişmiştir. Yumurtadan çıktıktan kısa süre sonra yürür ve annelerini izler; ilk haftalarda böcekçe zengin çayır yamaları önemlidir. Genç dişiler erişkin dişiye benzer fakat daha kızılımsı ve yumuşak desenli olabilir. Genç erkekler ilk sonbaharda koyu erkek tüylerini parça parça kazanır; gri-kahverengi gençlik tüyleri ile siyah tüylerin karıştığı geçiş giysisi ilkbahara dek sürebilir. Bu mozaik görünüm hastalık veya melezlik diye yorumlanmaz.

Yuva dişi tarafından yerde, bodur ormangülü, huş, söğüt veya yoğun ot örtüsü altında açılan sığ çukura yapılır; kuru ot, yaprak ve tüylerle döşenir. Acopian rehberi 2–10 yumurta, Oiseaux/Amniote ortalama 6–6,1 yumurta ve 22,5 günlük kuluçka verir; tarihsel Kafkas çalışmaları 24–25 gün bildirebilir. Fark, yöntem, popülasyon ve yuva izleme koşullarından kaynaklanabilir; sayfada tek sahte değer uydurulmaz. Kuluçkayı dişi yürütür, yavruları yalnız dişi koruyup yönlendirir. Yuva veya tok alanında ses çalma yapılmaz.

Uçuşta Görünüm

Kalkış gürültülü ve güçlüdür; geniş, yuvarlak kanatlar hızlı vuruşlarla kuşu yükseltir, ardından yamaç boyunca kısa süzülüş gelir. Erkekte üstten gövde ve kanatlar siyaha yakın, kuyruk uzun ve derin çatallıdır. Kanat altında büyük açık örtü alanı koyu uçuş telekleriyle karşıtlık kurar ve kalkışta beyaz flaş oluşturur. Dişinin üst ve alt kanadı kahverengi-gri, yoğun enine desenli; kuyruğu daha kısa ve az çatallıdır.

Üst ve alt yüzey açıkça ayrılmalıdır. Erkeğin esas beyaz uçuş işareti alttaki açık kanat örtüleridir; üstten yalnız küçük omuz işareti veya örtü kenarı görülebilir. Mevcut üst uçuş levhasındaki keskin iki beyaz kanat bandı tür için fazla geniş ve Kara Tavuk desenini çağrıştırabilir. Bu nedenle uçuşta siyah gövde, aşağı-dışa kıvrılan uzun kuyruk ve alttan beyaz örtü birlikte doğrulanır; tek beyaz bantla tanı yapılmaz.

Ses ve Davranış

Erkeklerin gösterisi Avrasya Kara Tavuğuna göre şaşırtıcı derecede sessizdir. Tok alanında erkek kuyruğunu açar, kırmızı kaşını belirginleştirir, çömelerek yürür, rakibe dönük poz alır ve kısa sıçrayış yapar. Sıçrayışta kanat vuruşunun ince ıslığı ve nadir klik ya da boğuk hırıltı duyulabilir. Havada yaklaşık yarım dönüş yapıp aynı noktaya iner; beyaz kanat altı kısa süre parlar. Dişi daha belirgin, hızlı ve gıdaklayan çağrılar çıkarabilir.

Gösteri çoğunlukla gün doğumundan önceki ve sonraki alacakaranlıkta, bazen akşam yapılır. Erkekler gevşek tok alanında kalıcı küçük bölgeler savunur; dişiler seçim için alanı ziyaret eder. Çift bağı ve erkek yavru bakımı beklenmez. Tok alanına yaklaşmak, güçlü ışık kullanmak veya sesle kuş çekmek üreme davranışını bozar. Gözlem uzaktan ve yamaç çizgisini kesmeden yapılmalıdır.

Karıştırılabilecek Türler

Avrasya Kara Tavuğu erkeği daha iri, kuyruğu dışa ve yukarı kıvrılan geniş lir biçiminde, kuyruk altı belirgin beyazdır; üst kanatta daha belirgin beyaz bant bulunur. Dağ Horozunun kuyruğu daha uzun-dar, uçları aşağı sarkar, beyaz işaret esas olarak kanat altında parlar. İki türün doğal yayılış sınırları farklıdır, fakat yalnız coğrafyayla karar verilmez.

Urkeklik ve Kafkas Urkekliği çok daha iri, gri-kahverengi, kalın boyunlu ve farklı kanat-kuyruk desenlidir; kırmızı kaş ve siyah erkek tüyü yoktur. Dişi Dağ Horozu, genç orman tavuklarıyla karışabilir; daha küçük boyu, ince yoğun enine bantları, kısa gagası ve dar kuyruğu birlikte değerlendirilir. Kınalı Keklik daha açık yüzlü, kırmızı gagalı-bacaklı ve yanları iri çizgilidir. Yüksek dağda kısa görülen her koyu kuş için fotoğraf, uçuş açısı ve habitat notu tutulmalıdır.

Hızlı Tanı

Orman Horozu, bilimsel adıyla Lyrurus tetrix, erkek ve dişisi birbirinden çok farklı görünen iri bir orman-tundra tavuğudur. Erişkin erkek parlak siyah, boyun ve göğüste morumsu-mavi ışıltılı; kanat çizgisi, kanat altı ve kuyruk altı beyazdır. En ayırt edici işaret, dış telekleri yana ve yukarı kıvrılarak lir biçimi oluşturan kuyruktur. Göz üzerindeki kırmızı etli kaş özellikle gösteride kabarır.

Dişi daha küçük, kızıl-kahverengi üzerine sık siyah ve açık bantlıdır; kuyruğu daha kısa ve yalnız hafif çatallıdır. Yerde görülürken iri bir kekliği andırabilir, fakat gövdesi daha uzun, bacakları tüylü ve kanat çizgisi açıktır. Orman Horozu adı Dağ Horozuyla karıştırılmamalıdır: bu sayfa Lyrurus tetrix içindir; Türkiye'nin kuzeydoğusunda yaşayan Kafkasya'ya özgü Dağ Horozu Lyrurus mlokosiewiczi ayrı türdür.

Genel Görünüm ve Duruş

Erkek güçlü gövdeli, küçük başlı ve kısa gagalıdır. Boyun kısa, göğüs dolgun, kanatlar yuvarlak ve kuyruk dikkat çekici derecede biçimlidir. Tüylerin siyah zemini güneşte mavi ya da mor parlar. Kapalı kanatta ince beyaz çizgi görülür; uçuşta geniş beyaz kanat altı ve beyaz kuyruk altı koyu gövdeyle güçlü karşıtlık kurar. Bacaklar ve ayak parmaklarının bir bölümü soğuğa uyum sağlayan tüylerle örtülüdür.

Dişinin benekli-bantlı deseni kuru ot, funda ve çalı tabanında etkili bir gizlenme sağlar. Baş ve boyun daha ince çizgili, alt taraf sık bantlıdır. Erkekten daha küçük ve hafif görünür. Genç kuşlar ilk dönemde dişiye benzeyen kahverengi gizleyici tüy taşır; genç erkeklerde sonbahara doğru koyu tüyler artar. Melezlenme nadir de olsa diğer orman tavuklarıyla gerçekleşebildiği için olağan dışı bireyde kuyruk, kanat deseni, boyut ve davranış birlikte incelenir.

Doğrudan eşey ölçüsü yayımlayan Linnuriik hesabı erkekte 49–58, dişide 40–45 santimetre boy; erkekte 1,2–1,3 kilogram, dişide 0,9–1 kilogram ağırlık verir. Aynı kaynak 65–80 santimetrelik kanat açıklığını ortak tür değeri olarak yayımlar. Aralık uçları eşeylere yapay biçimde bölünmez; eşeye özgü değerler ayrı, ortak açıklık ise iki kutuda aynı gösterilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ilkbaharda geleneksel gösteri alanlarında toplanır. Kuyruğunu açar, kanatlarını hafif düşürür, beyaz kuyruk altını gösterir ve kabarcıklı, uzağa taşınan sesler çıkarır. Rakiplerle yan yana yürüyebilir, kısa sıçrayışlar ve kovalamalar yapabilir. Bu toplu eş seçimi düzenine gösteri alanı sistemi denir; erkek kuluçka ve yavru bakımına katılmaz.

Dişi gösteri alanını ziyaret edip eş seçtikten sonra yuvayı tek başına kurar. Yuva yerde, çalı ya da ot örtüsü altındaki sığ bir çukurdur ve kuru bitki parçalarıyla döşenir. BTO tipik 6–11 yumurta, yalnız dişinin 25–27 günlük kuluçkası ve 10–14 günlük erken uçuş gelişimi verir. Yavrular yumurtadan tüylü ve hareketli çıkar; anneleriyle beslenir, kısa sürede kanat kullanabilse de uzun süre çevresel tehlikelere açıktır.

Gençlerin ilk haftalarında soğuk ve yağış, böcek bolluğu ve örtü yapısı yaşama şansını etkiler. Dişi tehlikede yavruları dağıtabilir ve yaralıymış gibi davranarak yırtıcıyı uzaklaştırabilir. Böyle bir davranış görüldüğünde yavru aranmaz; gözlemci geldiği yoldan sakin biçimde çekilir. Gösteri alanları gün doğumunda uzaktan izlenir, kuşların arasına girilmez ve ses kaydı çalınmaz.

Uçuşta Görünüm

Uçuş hızlı ve güçlüdür; yuvarlak kanatlar gürültülü seri vuruşlarla çalışır, ardından kısa süzülmeler gelebilir. Erkekte koyu gövde, beyaz kanat çizgisi, açık kanat altı ve lir kuyruk seçilir. Kuyruk kapalıyken bile dış teleklerin kıvrımı ucu çatallı gösterebilir. Dişide kanatlar ve kuyruk daha kahverengi-bantlı, beyaz işaretler daha sınırlıdır.

Ağaçlar arasında kısa ve çevik uçabilir; açık alanı geçerken daha düz ilerler. Tehlikede yerden patlayıcı biçimde kalkması gözlemciyi şaşırtabilir. Kuşu uçuş fotoğrafı için bilerek kaldırmak hem enerji kaybına hem dişinin yuvadan ayrılmasına yol açabilir. Özellikle kar örtüsünde dinlenen kuşlara geniş mesafe bırakılır.

Dağ Horozunun erkeği de siyah ve lir kuyrukludur, fakat kuyruk biçimi, kanat beyazlığı ve gösteri hareketleri farklıdır. Uzak bir siyah kuş yalnız çatallı kuyrukla adlandırılmaz. Coğrafya destekleyicidir ama tek başına kanıt değildir; görüntüde beyaz kanat şeridi, kuyruk altı ve genel yapı aranır.

Ses ve Davranış

Erkeğin gösteri sesi alçak, kabarcıklı ve yuvarlanan bir mırıltı dizisi ile daha keskin tıslama seslerinden oluşur. Sakin havada kilometrelerce taşınabilir. Dişi daha kısa, gıdaklamayı andıran çağrılar verir. Gösteri yoğunluğu sabah erken saatlerde artabilir, ancak hava ve mevsime göre gün içinde de ses duyulabilir.

Tür yıl boyunca büyük ölçüde yerleşiktir; mevsimsel olarak orman kenarı, funda, açıklık ve kış beslenme ağaçları arasında yerel hareketler yapar. Kışın sürüler oluşabilir. Kar altında kısa süreli sığınak açarak rüzgâr ve soğuktan korunabilir. İlkbaharda erkekler aynı gösteri alanlarına dönme eğilimindedir; bu nedenle küçük bir alanın bozulması geniş çevredeki nüfusu etkileyebilir.

Gün içinde yerde beslenir, ayrıca huş ve başka ağaçların tomurcukları için dallara çıkar. Tehlikeyi erken fark eder; açık arazide insan yaklaşımı sürerse yürüyerek uzaklaşır veya aniden uçar. Dürbün ve uzun odak kullanılır, sürünün dinlenme ya da beslenme hattı kesilmez.

Karıştırılabilecek Türler

Dağ Horozu erkeği daha ince yapılıdır; kanatta Orman Horozundaki belirgin beyaz çizgi bulunmaz ya da çok daha sınırlıdır ve kuyruğun kıvrımı farklıdır. Dişisi de daha ince, daha uzun kuyruklu ve daha gri tonlu görünebilir. Türkiye'de coğrafi beklenti güçlüdür, fakat sayfa adı ya da konum görüntüdeki ayırıcı işaretlerin yerine geçmez.

Batı Çalı Horozu çok daha büyük ve ağırdır. Erkekte kuyruk geniş bir yelpaze gibi açılır, gaga iri ve kanat deseni farklıdır; dişisi de Orman Horozu dişisinden belirgin iridir. Boyut karşılaştırması ancak aynı uzaklıkta bilinen bir nesne ya da kuş varsa güvenilir olur.

Söğüt Tavuğu ve Kar Tavuğu daha toplu, kısa kuyruklu ve mevsime bağlı olarak çok daha açık tüylüdür; erkeklerinde lir biçimli dış kuyruk telekleri yoktur. Sülün dişisi uzun ve sivri kuyrukludur. Genç ya da kısmen tüy değiştiren kuşta tek renk ayrıntısı yerine gövde, kuyruk, kanat ve habitat birlikte kullanılır.