kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Boz Serçe (Carpospiza brachydactyla)
VS
Seçildi Kaya Serçesi (Petronia petronia)

Boz Serçe

Carpospiza brachydactyla

Takım Passeriformes
Familya Serçegiller (Passeridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Çizgisiz kum rengi gövde, iri göz, kalın gaga, uzun üçgensi kanat ve kısa kuyruk paketi.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Boz Serçe, soluk gri-kahverengi, belirgin desen taşımayan ince yapılı bir serçedir. Gaga kısa ve kalındır; üreme döneminde koyu gri olabilir. Sade renk, uzun ve üçgensi kanatlarla birlikte değerlendirilmelidir.

Genel Görünüm ve Duruş

Baş ve sırt açık kum-grisidir. Kanat örtülerinin açık uçları iki kanat çizgisi oluşturur. Koyu kuyrukta, ortadaki çift dışında tüy uçları beyazdır. Alt taraf daha açık, boğaz beyazımsı veya soluk devetüyüdür. Yüzün yanındaki açık ve koyu ince çizgiler silik olabilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ile dişi tüy görünümü bakımından benzerdir. Öten veya hareketli bir kuşun fotoğrafına dayanarak öteki bireyi kesin dişi saymak doğru olmaz. Bu incelemede güvenilir, uzaktan kullanılabilen ayrı bir eşey işareti doğrulanmadı.

Gençler de aynı sade görünüşü taşır; erişkinlerden daha soluk ve kum renginde olabilirler. Yalnız açık renge veya parlak ışıkta çekilmiş tek görüntüye bakarak kesin yaş verilmemelidir.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta uzun, üçgensi kanatlarıyla küçük bir tarla kuşunu andırabilir. Bu biçim bir ipucudur; yalnız havalanan kuşun siluetinden kesin tür tanısı yapılmamalıdır.

Ses ve Davranış

Ötüş, böcek vızıltısını andıran, uzayan bir titreşimdir; genellikle kaya veya çalı üzerinden duyulur. Kısa çağrılar burundan çıkan bir “tvii” ya da “tvii-u” gibi betimlenir.

Karıştırılabilecek Türler

Kaya Serçesi Petronia petronia da beyaz uçlu kuyruk tüyleri taşır; bu yüzden beyaz kuyruk ucu tek başına Boz Serçeyi göstermez. Kaya Serçesinde belirgin açık kaşlar, koyu baş şeritleri ve çizgili sırt vardır. Erişkinin boğazındaki sarı leke her duruşta görünmeyebilir; gençlerde ise yoktur. Boz Serçenin daha sade baş ve gövdesi birlikte kontrol edilmelidir.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Kurak, seyrek çalılı tepeler, kısmen otlu yamaçlar ve taşlı vadiler temel üreme ortamlarıdır. Bitki örtüsü az olabilir, fakat tamamen çıplak zemin ile yuva ve besin sağlayan bodur bitkilerin bulunduğu alanlar aynı değildir.

Yuva Yeri

Yuva, çalı içindeki gevşek bir çanaktır; dal, bitki sapı ve otlardan yapılır, bitkilerin pamuksu tüyleri ve hayvan kıllarıyla döşenir. Genel derlemeler 3–6 yumurta bildirir. Uzman tür hesabında dişinin kuluçkası 13–14 gün, yavrunun yuvada kalışı 11–16 gündür; iki eşey de yavruları besler. Bu süreler Türkiye’de ölçülmüş ayrı bir örneklem değildir. Yuva çalısı gözlem için aralanmamalıdır.

Günlük Alan Kullanımı

Üreme dışında buğday tarlalarında ve su çevresinde büyük topluluklar görülebilir. Gözlemci kuşların suya yaklaşma yolunu kapatmamalıdır.

Dünya Yayılışı

Türkiye’den İran’a, Türkmenistan’ın güneyine ve Afganistan’ın batısına uzanan kurak kuşakta bulunur; Levant ve Arabistan’da da yer yer ürer. Güncel bölgesel liste, bu yayılışın düzensiz ve parçalı olabildiğini vurgular. Kış alanları özellikle Arabistan’ın güneybatısı ve kuzeydoğu Afrika’dadır. Pale Rockfinch, Pale Sparrow ve eski Petronia brachydactyla adları, kaynaklarda aynı Boz Serçe taksonunu anlatabilir.

Türkiye’deki Durumu

2008 tarihli İngilizce Türkiye kuş raporu, türü başlıca Güneydoğu Anadolu ile komşu güney ve doğu kesimlerinde yerel, çoğu zaman az sayıda bir yaz ziyaretçisi olarak anlatır. Açık otlak, seyrek çalılı kayalık yamaç, bağ ve tarım alanları kaydedilmiştir. Rapor, bazı çekirdek alanlarda her yıl bulunduğunu, başka yerlerde ise görülme ve sayılarının değişebildiğini belirtir. Bu tarihsel değerlendirme, ülkenin her yerinde düzenli ve yaygın üreme bulunduğu anlamına gelmez.

Göç Yolculuğu

Göçmen olmakla birlikte yalnız takvime bağlı, her yerde aynı sayıda görülen bir kuş değildir. OSME’nin 2025 bölgesel listesi yarı göçebe hareketleri de anar. Uygun üreme yerlerinin yıllar arasında değişebilmesiyle, düzenli mevsim göçü aynı şey değildir. Tek bir sürünün uçtuğu yöne bakarak Türkiye’den Afrika’ya kesin bir rota çizilemez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Besinin önemli bölümü tohumlar ve bitkilerin yeşil kısımlarıdır; tahıl taneleri de alınabilir. Üreme döneminde böcek yenir. Bu genel besin düzeni, her bölgedeki av türlerinin veya tohumların aynı oranlarda tüketildiği anlamına gelmez.

Nasıl Avlanır?

Besin çoğunlukla yerde ve alçak bitki örtüsünde aranır. Kuşlar çiftler veya gevşek küçük gruplar halinde dolaşabilir. Bu davranış, sürekli havada böcek kovalamakla aynı değildir; bitki ve zemin üzerindeki besin kaynakları önemlidir.

İlginç Bilgiler

## Dikenli Çalı ve Tek Yuvanın Yumurtaları Ürdün’ün kuzeydoğusundaki Ruveyşid çölünde 2010 araştırması, birer kilometrelik 11 gözlem hattını kapsıyordu. Nisan–haziran başında 12 yuva bulundu; tümü bodur çalıların içinde, yerden 2–40 cm yüksekteydi. Sekizi dikenli Astragalus spinosus bitkisindeydi. Bu bitkinin kullanımı, çevredeki bolluğuna göre beklenenden fazlaydı. Fakat bu, dikenli her yuvanın başarıyla yavru uçurduğunu kanıtlamaz. Aynı araştırmada beş yumurtalı bir yuvada yumurtlamanın tamamlanmış olduğu düşünülüyordu; bütün yuvaların yumurta sayısı veya kuluçka süresi ölçülmüş değildi. ## Habitat Modeli Ne Söyler? Lübnan’ın güneyindeki Bekaa Vadisi’ne ilişkin 2005 yayınının özeti, üreme yoğunluğu ile çakıllı zemin ve uygun alanın genişliği arasında olumlu, ağaçlarla ise olumsuz ilişki bildirir. Üreme zamanı, sıcaklığın yükseldiği ve çekirge ile kınkanatlıların çoğaldığı dönemlerle de ilişkiliydi. Bunlar habitat modelleri ve saha gözlemlerinden bulunan ilişkilerdir; yalnız ağaçları kesmenin üremeyi artıracağını veya her sıcaklık artışının yararlı olduğunu kanıtlayan deneyler değildir. ## Kaybolan Grubun Bilinmeyen Sonu Ürdün’ün Ruveyşid bölgesinde 2010’daki yuvalama, yağışlı bir kışı ve geçici su birikintilerini izledi; önceki kurak yılın kontrollerinde üreme kaydedilmemişti. Temmuzdaki son ziyarette kuşlar bulunamadı. Yazarlar hem üreme sonrası ayrılışı hem suyun çekilmesiyle erken terk etmeyi olasılık olarak sundu. Bu gözlem, kaybolan her grubun başarıyla yavru büyüttüğünü varsaymamak gerektiğini gösterir.

Kaya Serçesi

Petronia petronia

Takım Passeriformes
Familya Serçegiller (Passeridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Açık kaş, iki eşeyde küçük sarı boğaz alanı ve kuyruk ucu lekeleri.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Kaya Serçesi güçlü gagalı, boz-kahverengi bir serçedir. Başının ortasındaki açık şeridi iki geniş kahverengi şerit çevreler; gözünün üzerinden geniş, beyazımsı bir kaş uzanır. Boğazının tabanındaki küçük sarı leke erişkinlerde tüylerin altında gizlenebilir. Bu yüzden sarıyı görememek, türü tek başına dışlamaz.

Genel Görünüm ve Duruş

Sırtında koyu çizgiler vardır; kuyruğun hemen üstündeki sağrı ise düzdür. Göğüs çizgileri daha silik, böğür çizgileri daha geniştir; karnın ortası beyaz ve çizgisizdir. Güçlü gaganın alt yarısı sarı, üst yarısı daha kahverengi ve ucu koyu olabilir. Bacakları pembedir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi birbirine benzer; ikisinde de sarı leke bulunur. Lekenin büyüklüğüyle erkek-dişi ayrımı yapılamaz.

Gençler daha donuk kahverengi, yüz şeritleri daha silik kuşlardır ve sarı boğaz lekeleri yoktur. Ancak erişkinin gizlenen lekesi de görünmeyebilir; sarının görülmemesi tek başına yaş tayini sağlamaz.

Uçuşta Görünüm

Kuyruk teleklerinin uçlarına yakın beyaz benekler, kuş havalanıp kuyruğunu açtığında dikkat çeker. Bunlar kesintisiz geniş bir beyaz bant değildir. Kapalı kuyrukta benekler gözden kaçabilir.

Ses ve Davranış

Sesi ince ve biraz gıcırtılıdır; yükselen “tüii” benzeri notaları tekrarlar. Şarkısı bu tür tiz notaların daha hızlı dizilmesinden oluşur.

Karıştırılabilecek Türler

Serçenin (Passer domesticus) erişkin erkeğinde gri tepe, kestane ense ve siyah boğaz önlüğü görülür. Dişinin yüzü daha sadedir ve açık kaşı vardır; bu yüzden yalnız bir kaş çizgisiyle ayrım yapılmamalıdır.

Tarla Çintesinin (Emberiza calandra) de güçlü, sarımsı gagası ve çizgili açık gövde altı vardır. Ayırırken baş ve kuyruk birlikte değerlendirilir: Tarla Çintesinin baş çizgileri daha incedir ve kahverengi kuyruğunda beyaz benekler bulunmaz.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Açık kayalık yamaçları, taşlık bozkırları, seyrek ağaçlı tarım arazilerini ve eski yapılar bulunan kırsal alanları kullanır. Sık ormanın kapalı iç kesimleri tipik yaşam ortamı değildir.

Yuva Yeri

Yuva kaya, duvar, çatı veya ağaçtaki bir oyukta olabilir; bitki parçaları ve tüylerle döşenir. Eski kuş yuvalarının boşluklarını da kullanabilir. SEO/BirdLife’ın İspanya için hazırladığı uzman hesabında 4–7 yumurta ve dişinin sürdürdüğü 11–14 günlük kuluçka belirtilir. Yavruları iki ebeveyn de besleyebilir. Yavrular iki haftadan biraz uzun süre sonra yuvadan ayrılsa da bir süre daha beslenmeye muhtaçtır. Yuva girişini kapatmadan uzaktan izlemek gerekir.

Günlük Alan Kullanımı

Orta İtalya üzerine 2020’de yayımlanan bir araştırmanın özetinde, üreme dışında tarlalarda sürüler oluşturan kuşların, yuvalandıkları terk edilmiş yapıların çatı boşluklarını gecelemek için de kullandığı anlatılır. Dolayısıyla bir boşluğa akşam giren kuş, o sırada mutlaka yumurta veya yavru bakıyor değildir.

Dünya Yayılışı

Güney Avrupa ve Kuzeybatı Afrika’dan Türkiye, Kafkasya ve Orta Asya üzerinden doğu Asya’ya uzanan parçalı bir yayılışı vardır. Kanarya Adaları ve Madeira’da da bulunur. Bütün bu geniş alanı aynı alt tür kaplamaz; güncel AviList tür içinde yedi alt tür ayırır.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de üreyen, yerleşik ve yazın görülen toplulukları vardır. Güncel taksonomi listesi batıda petronia, güneyde puteicola, iç kesimlerde exigua alt türlerini kapsar. BirdLife’ın 2021 derlemesindeki 800.000–2.400.000 çift tahmini 2002–2012 dönemine aittir; kaynak, veriyi yetersiz olarak sınıflandırır. Kısa ve uzun dönem eğilimleri de belirsizdir. Bu eski tahmin güncel ve eksiksiz bir Türkiye sayımı değildir.

Göç Yolculuğu

Çoğunlukla yerleşiktir; ancak İspanya’daki uzman hesabında kışın daha sıcak ve alçak kesimlere kısa hareketler anlatılır. Bu bilgi Türkiye’deki her kuş için aynı göç yolunu veya mesafeyi kanıtlamaz.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Başlıca tohum, ayrıca küçük meyveler yer. Üreme döneminde böceklerin önemi artar; yavrular özellikle böcekle beslenir. Çekirge ve kınkanatlıları da tüketir.

Nasıl Avlanır?

Yerde tek başına veya küçük gruplar hâlinde besin arar. Uçan böcekleri de yakalayabilir. Aynı sürüde beslenmesi, kuşların her zaman aynı besini bulduğu veya birbirlerini eşit ölçüde izlediği anlamına gelmez.

İlginç Bilgiler

## Sarı Leke ve Sürüde İzlenmek İtalya’nın Yukarı Susa Vadisi’nde 1999, 2000 ve 2002’de izlenen Kaya Serçelerinde, sarı lekenin boyutu ile başka kuşların onları beslenme alanına kadar izleme eğilimi arasında ilişki bulundu. Toplam 45 kuştan yalnız bir araştırma yılında gözlenen 37’si bireysel karşılaştırmaya alındı. Eşler arasındaki izlemeler bu çözümlemeden çıkarıldı. Aynı İtalya araştırmasında bir kuş diğerinin peşinden en çok beş saniye içinde gidip en çok yarım metre yakınına vardığında bir izleme kaydı tutuldu. Büyük sarı lekeli kuşların daha çok izlenmesi, onların kesin olarak daha iyi besin bulduğunu kanıtlamaz. Araştırmacılar böyle bir yararın ayrıca deneyle sınanması gerektiğini belirtti. ## Yavru Bakımındaki Değişim Orta İspanya’da 2016–2017 ilkbaharlarında 36 çiftle yapılan deneyde, yedi günlük yavruları besleyen ebeveynlerden biri bir saat tutulup bırakıldı; kuşların 24’ü dişi, 12’si erkekti. İzleyen gün dişisi yakalanan erkekler besleme sıklığını artırdı; erkeği yakalanan dişilerde aynı değişim saptanmadı. Yakalanan bütün kuşlar ertesi gün yeniden yavru besliyordu. Bu, kalıcı eş kaybı deneyi değildi ve her çiftin bakım paylaşımının aynı olacağını göstermez. ## Yüksek Yaylada Farklı Bir Üreme Düzeni Li ve Lu’nun 2012’de yayımlanan çalışmasının özetinde, Tibet Platosu’nda 3.400 metrede izlenen kuşların yıl boyu kaldığı ve bir üreme döneminde tek yuvalama girişimi yaptığı bildirilir. Bu yüksek yayla sonucu, Avrupa’da birden fazla kuluçka görülen topluluklarla aynı takvime zorlanamaz. Türkiye için değişmez yuvalama sayısı olarak kullanılamaz.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...