Hızlı Tanı

Büyük Yelkovan, koyu takkesi, beyaz ense yakası, pullu görünümlü kahverengi üst tarafı, kuyruk sokumundaki beyaz at nalı ve alt karındaki değişken koyu lekesiyle tanınan iri bir yelkovandır. Gaga uzun, tüp burunlu ve bütünüyle koyudur; bu özellik sarı gagalı Atlantik ve Akdeniz boz yelkovanlarından hemen ayırır. Uçuşta uzun kanatlar, çoğunlukla beyaz alt gövde, koyu kanat uçları ve arka kenar ile koltukta değişken boz-kahverengi lekeler birlikte aranır. Tek başına karın lekesi yeterli değildir; bazı bireylerde silik olabilir.

İngilizce Great Shearwater ile bilimsel Ardenna gravis eşleşmesi güncel IOC/BTO ve NatureServe taksonomisiyle doğrulanmıştır; eski yayınlarda Puffinus gravis adı kullanılır. Tür Güney Atlantik'te ürer ve kuzey yarımküre yazını Kuzey Atlantik'te geçirir. OSME ORL 10.1 İsrail, Lübnan ve Kızıldeniz çevresindeki seyrek kayıtları bildirir fakat Türkiye için doğrulanmış kayıt sıralamaz. Bu nedenle Türkiye takvimi düzenli geçit varmış gibi boyanmaz ve başka ülkedeki tarihler ülkeye kopyalanmaz.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövde dolgun, baş yuvarlak, boyun orta uzunlukta, kanatlar uzun ve nispeten geniştir. Tepe göz hizasının altına inen koyu kahverengi-siyah bir takke oluşturur. Taze erişkinde ense arkasındaki beyaz bant koyu başlığı sırtın kahverengisinden ayırır; geç sonbahar ve kışta, özellikle gençlerde bu beyaz yaka aşınma veya tüy durumuyla belirsizleşebilir. Çene, boğaz ve göğüs beyazdır. Alt karındaki boz-kahverengi leke düzensiz sınırlı ve bireysel olarak değişkendir.

Sırt ve kanat üstü koyu boz-kahverengidir. Örtü tüylerinin açık kenarları yakın görüşte belirgin pullu desen yaratır. Kuyruk koyu ve yuvarlağa yakındır; kuyruk üstü örtülerinin beyazı sağrıda dar, at nalı biçimli bir bant oluşturur. Bu beyaz alan kuyruk teleklerinin tamamına yayılmaz. Gaga siyahımsı, uçta güçlü kancalı ve burun tüpleri belirgindir. İris koyu, bacak ve perdeli ayaklar pembe-bozdur.

Su üzerinde koyu takke, beyaz boğaz-göğüs ve koyu üst taraf sert siyah-beyaz bir yüz verir. Gruplar hâlinde dinlenebilir ve balıkçı gemilerinin arkasında kalabalıklaşabilir. Karada bacakların geride oluşu nedeniyle hantaldır; doğal olarak yalnız koloni adalarında karaya çıkar. Yaralı izlenimi veren kıyı kuşuna gereksizce yaklaşılmaz, uzman kurtarma ağına haber verilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi tüy rengiyle ayrılmaz; University of Michigan tür hesabı boyut ve renk bakımından belirgin eşeysel dimorfizm olmadığını belirtir. Koloni seslerinde eşeye bağlı perde ve yapı farkları araştırılmıştır, fakat görüntüden kesin eşey tayini yapılamaz. Sürgüde iki ayrı giysi varmış gibi öğretilmemeli; eşeye özgü doğrulanmış tek biyometri yoksa aynı temsilî tür değeri iki kutuda ortak değer olarak gösterilmelidir.

Genç kuş erişkine benzer, fakat üst örtülerin açık kenarları daha taze ve düzenli, genel renk biraz daha gri olabilir. Cornell, gençler ve geç sonbahar-kış erişkinlerinin beyaz ense yakasını göstermeyebileceğini vurgular. Bu durumda uzun siyah gaga, koyu baş ve üst taraf, beyaz boğaz-göğüs, kuyruk sokumu beyazı ve alt kanat deseninin bütünü gerekir. Yakasız kuş otomatik olarak başka türe atanmaz.

Yavru yumurtadan çıplak ve bakıma bağımlı çıkar. Ebeveynler denizden getirdikleri yoğun enerjili besini kusarak verir. Cornell, yavrunun bir aşamada erişkin kütlesini yüzde 40'tan fazla aşabildiğini, uçarken bile yaklaşık yüzde 20 daha ağır olabildiğini aktarır. Bu yağ rezervi uzun ebeveyn aralıklarında yaşamasını sağlar; şişman yavru hasta sayılmaz ve kovuktan çıkarılmaz.

Uçuşta Görünüm

Üstten görünüşte koyu takke, beyaz ense yakası, pullu koyu kahverengi sırt-kanat ve kuyruk sokumundaki dar beyaz at nalı temel işaretlerdir. Kanat üstünde geniş beyaz panel yoktur. Kanatlar düz ve sert tutulabilir; birkaç hızlı, sığ vuruşu uzun süzülüş izler. Kuvvetli rüzgârda yükselip yana yatar, dalga çukurlarına iner. Silüet tek başına Atlantik Boz Yelkovanı veya büyük Ardenna türlerinden ayırmaz.

Alttan görünüşte gövde ve kanat ortası büyük ölçüde beyazdır. Kanat ucu ile arka kenar koyu, koltuk ve kanat altı örtülerinde düzensiz kahverengi lekeler vardır. Alt karındaki koyu leke değişken büyüklüktedir; bazen belirgin, bazen küçük ve parçalı görünür. Cornell bu lekelerin Büyük Yelkovanı benzerlerinden ayırmada yardımcı olduğunu belirtir. Yalnız tek bir karın lekesine dayanılmaz; başlık, yaka, koyu gaga ve sağrı at nalıyla birlikte doğrulanır.

Kuyruk alttan esas olarak koyudur; kuyruk kökünün çevresindeki beyaz kuyruk üstü örtüleri üst açıdan daha anlaşılır. Üstten görülen beyaz at nalı ile alttaki beyaz karın birbirine bağlanmış geniş bir kuyruk paneli gibi yorumlanmamalıdır. Uçuş görseli başlık ve metinle aynı açıyı göstermeli, kanat üstü ve altı işaretleri ayrı anlatılmalıdır.

Ses ve Davranış

Denizde özellikle besin rekabetinde kaba, martımsı ve gürültülü çağrılar çıkarabilir. Koloniye dönüşte boğuk, hırıltılı sesler kullanır. Brooke'un hakemli çalışması seslerde eşey farkı bulunduğunu gösterir; dişi ve erkek çağrılarının soluk-alma/soluk-verme bölümlerindeki perde ilişkisi farklıdır. Yine de tek kısa kayıt, bağlam ve görüntü olmadan kesin eşey kanıtı değildir. Ham ses, saat, davranış ve koloni durumu birlikte saklanır.

Uçuşta dalga yüzeyini izler, rüzgâr enerjisinden yararlanır. Beslenirken yüksekten suya dalabilir, yüzeyden kapabilir ya da su altında kanatlarını kullanarak avı takip edebilir. Sürü içinde gagası ve kanatlarıyla itişerek agresif rekabet gösterebilir. Teknelerin arkasında atık balık toplaması sık görülür; ancak bu davranış olta ve ağlara yakalanma riskini de yükseltir.

Üreme döngüsü Güney Yarımküre mevsimlerindedir. Kuşlar eylül sonu-ekimde kolonilere döner, eşleşmeden sonra üç-dört haftalık yumurtlama öncesi deniz gidişi yapar ve kasım ortasında tek yumurta bırakır. Bu tarihler Tristan-Gough kolonilerine aittir, Türkiye gözlem takvimi değildir. Yavrular nisan-mayıs döneminde ayrılır; kuşlar daha sonra kuzeye yönelir.

Karıştırılabilecek Türler

Atlantik Boz Yelkovanı daha soluk ve desensiz boz-kahverengi üstlü, sarı gagalıdır; belirgin koyu takke, beyaz ense yakası, sağrı at nalı ve karın lekesi beklenmez. Akdeniz Boz Yelkovanı da sarı gagalıdır ve kanat altındaki dış el teleği deseniyle kendi yakın türünden ayrılır. Büyük Yelkovanın siyah gagası, takke-yaka birlikteliği ve pullu sırtı daha doğrudan bir kombinasyondur.

Külrengi Yelkovan bütünüyle koyu isli kahverengidir; beyaz göğüs, ense yakası, sağrı at nalı ve karın lekesi yoktur. Yelkovan ve Balear Yelkovanı daha küçük, ince gövdeli ve daha hızlı vuruşludur. Manx tipi kuşlarda üst-alt sınırı daha temiz, gaga daha ince ve baş deseni farklıdır. Kuzey Fırtına Kuşu daha kısa, daha sert kanatlı ve farklı beyaz sağrı desenlidir.

Uzakta beyaz kuyruk sokumlu bir kuşu yalnız bu işaretle adlandırmak tehlikelidir; açı, güneş parlaması ve tüy dökümü deseni değiştirir. Güvenli teşhis için uzun siyah tüp burunlu gaga, koyu takke, beyaz ense yakası, pullu koyu üst taraf, dar beyaz sağrı at nalı, alt karın lekesi ve düzensiz koyu kanat altı birlikte aranır.