kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Telkuyruk (Clangula hyemalis)
VS
Seçildi Altıngöz (Bucephala clangula)

Telkuyruk

Clangula hyemalis

Takım Anseriformes
Familya Ördekgiller (Anatidae)
IUCN Durumu VU
Arazide Teşhis İpucu
Erkekte kuyruk telleri ve kış mozaiği; her yaşta kısa gaga, koyu aynasız kanat ve mevsime uygun yüz deseni.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Telkuyruk, kuzey denizlerinde kışlayan küçük bir dalıcı ördektir. Erkek yıl içinde çarpıcı biçimde değişir; dişi ve genç erkek daha silik kahverengi görünür. Bu nedenle aynı sürüdeki farklı desenler mutlaka farklı türler anlamına gelmez.

Genel Görünüm ve Duruş

Küçük ve narin başına, kısa ve tabanı yüksek gagasına bakılır. Alın dik yükselir. Böylece baş, uzun ve kama biçimli bir gagayla kesintisiz uzayan bir çizgi oluşturmaz. Gövde deseni kadar bu baş–gaga oranı da önemlidir.

Erişkin erkeğin iki orta kuyruk tüyü uzayarak ince telleri oluşturur. Bu, kuyruğun bütün tüylerinin aynı boyda uzaması değildir. Uzun teller yılın büyük bölümünde görülür; tür adındaki bu özellik her birey için zorunlu bir tanı işareti sayılmaz.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Kış erkeğinde başın beyazlığı, yüzün gerisi ve boyun yanındaki iri koyu lekeyi çevreler. Göğüs koyudur; sırtın kahverengi kısmının üstüne uzun beyaz omuz tüyleri örtülür. Gaga çoğunlukla siyahtır ve üzerinden pembe bir bant geçer.

Yaz erkeğinde baş ve boyun koyu kahverengi-siyaha dönerken yüzün göz çevresindeki alanı beyaz kalır. Gövde de kıştakinden koyudur; yanlardaki beyazlık korunur. Kışta açık zeminin içindeki koyu lekeye bakılırken yazda koyu başın içindeki açık alan aranır. Bir mevsimin baş desenini öteki mevsim için beklemek yanıltır.

Dişinin kışın beyazımsı başında tepe, ense ve kulak çevresi kahverengidir. Koyu alacalı sırt, kahverengi göğüs kuşağı ve açık alt taraf birlikte görülür; gaga kurşuni gridir. Yazın baş koyulaşır, göz çevresinde açık bir alan kalır; üst taraf da kıştakinden daha koyu ve donuktur.

Genç kuşun sırtı daha tekdüze, donuk gri; yanları grimsi görünür. Bu silik desen, erişkin erkeğin keskin açık–koyu karşıtlığını taşımaz. Yalnız tüy renginin sönük olması bir kuşa kesin eşey vermeye yetmez.

Henüz erişkin görünümüne ulaşmamış erkeklerde uzun kuyruk telleri ve sırttaki beyaz tüyler bulunmayabilir. Gaga ise erişkin erkektekine yaklaşan sarı-turuncu bir uç gösterebilir. Kısa kuyruklu böyle bir kuşu yalnız kuyruğuna bakarak dişi saymamak gerekir.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta kanatlar üstten de alttan da bütünüyle koyu görünür; belirgin beyaz bir kanat alanı bulunmaz. Açık gövde tüyleriyle koyu kanat arasındaki sınır seçilmelidir. Su üstünde görülen sırt beyazlığını uçuşta kanat beyazlığı sanmak, özellikle başka ördeklerle karşılaştırırken hataya yol açar.

Kanat vuruşu belirgindir: aşağı vuruş derin, yukarı vuruş daha sığdır. Uçuş çizgisi düzensiz ve kıvrak olabilir. Bu nedenle her uçuşta yalnız dosdoğru giden bir ördek beklenmez; bu hareket düzeni uzaktan da yararlı bir ipucudur.

Ses ve Davranış

Erkeğin yüksek, ezgili ve genizden gelen çağrısı birkaç heceli duyulur. Dişi daha alçak, ördeksi vaklama sesleri çıkarır.

Kur gösterisinde erkek başını iki yana sallayabilir, uzun kuyruğunu yukarı kaldırabilir ve seslenirken başını geriye atıp gagasını yukarı çevirebilir. Audubon’un Kuzey Amerika tür hesabı, gösterilerin kış başında başlayabildiğini, eşleşmenin büyük bölümünün ilkbaharın başında gerçekleştiğini bildirir. Bu açıklama Türkiye için kesin bir eşleşme takvimi vermez.

Karıştırılabilecek Türler

Altıngözün (Bucephala clangula) erişkin erkeğinde koyu başın gaga dibinde yuvarlak beyaz bir leke vardır; gövde büyük ölçüde beyazdır. Dişi ve ilk yıl erkeği çikolata kahverengisi başı, gri gövdesiyle ayrılır. Sarı göz yardımcıdır; ilk yıl dişilerinde aynı parlaklık beklenmez. Telkuyruğun kış erkeğinde beyaz baş içindeki koyu leke ile Altıngözün koyu baş içindeki beyaz lekesi birbirine karıştırılmamalıdır.

Kadife Ördek (Melanitta fusca) daha iri, genel olarak koyu çikolata kahverengisi bir deniz ördeğidir. Uçuşta belirgin beyaz kanat alanı gösterir; bu, Telkuyruğun koyu kanadıyla temel bir farktır. Kadife Ördeğin dişisindeki iki açık yüz lekesini görüp yalnız açık yüz desenine dayanarak Telkuyruk denmez.

Sütlabinin (Mergellus albellus) dişisi pas kahverengisi başı, geniş beyaz yanak ve boğazıyla küçük, alacalı bir dalıcı ördeği andırır. Başındaki kabarık tepe tüyleri ve uçuşta görülen siyah–beyaz kanat deseni ayırıcıdır. Telkuyruğun düz koyu kanadıyla bu geniş beyaz alan aynı özellik değildir.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme mevsiminde Arktik tundranın tatlı su havuz ve gölcükleri önemlidir. Rusya’nın Kolguyev Adası’nda 2017–2018’de ışık kaydedicileriyle izlenen dişiler, üreme ve kanat tüylerini yenileme dönemlerini bu iç sularda geçirmişti.

Yuva Yeri

Yuva, su yakınındaki kuru zeminde, alçak bitkiler veya taşlar arasında gizlenmiş bir çukurdur; bitki parçaları ve dişinin yumuşak alt tüyleriyle döşenir. Üreme sayıları kaynaklarda biraz farklıdır: BTO’nun kitaplara dayalı tür derlemesi tipik 6–9 yumurta ve dişinin yaptığı 24–29 günlük kuluçkayı verirken Oiseaux.net anlatımı 5–9 yumurta ve 23–25 gün bildirir. Tüylü ve hareketli yavrunun yuvadan ayrılması, uçmaya başlaması değildir; ilk uçuş dönemi yaklaşık 35–40 gündür. Bunlar Türkiye yuvalarından ölçülmüş süreler olarak sunulamaz.

Günlük Alan Kullanımı

Kışın yalnız kıyı çizgisine bağlı kalmaz; açık denizde, büyük göllerde ve deniz koylarında bulunabilir. BTO, Birleşik Krallık’ta özellikle İskoçya’nın kuzey ve doğu kıyılarının açıklarındaki derin suları vurgular. Bu bölgesel kış ortamı, Türkiye’de ürediğini veya her iç gölde düzenli bulunduğunu göstermez.

Dünya Yayılışı

Telkuyruk, Kuzey Yarımküre’nin yüksek enlemlerinde ürer. AviList’in yayılış hesabı Grönland’ın kuzeyi dışındaki kıyılarını, İzlanda’yı, kuzey İskandinavya ve Finlandiya’yı, Rusya’nın kuzeyinden Çukotka’ya uzanan alanı, Alaska’yı ve Kanada’nın kuzeyini kapsar. Kışın Kuzeybatı Avrupa’nın kıyı koylarına; Asya tarafında Japonya ve Kore’ye; Kuzey Pasifik’te Aleut Adaları’ndan Kanada’nın güneybatısına uzanan kıyılara yayılır. Bu geniş alan, bütün kuşların tek bir göç koridorunda toplandığı anlamına gelmez.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’de çok seyrek bir kış konuğudur. BirdLife’ın 2021 değerlendirmesinde Türkiye için 2013–2019 dönemine ait 1–3 bireylik kış tahmini bulunur; birim çift değil, bireydir. Yöntem, kapsamlı sayım veya sağlam tahmine dayalı sınıfta gösterilse de bu eski dönem değeri bugün ülkede en fazla üç kuş bulunabileceğini söylemez. Kısa ve uzun dönem eğilimleri de yetersiz veri nedeniyle bilinmemektedir. Bu kayıtlar Türkiye’de üreme kanıtı yerine kullanılmaz.

Göç Yolculuğu

Rusya’nın Barents Denizi’ndeki Kolguyev Adası’nda 2017’de 48 dişiye ışık düzeyini kaydeden cihazlar takıldı; 2018’de geri alınabilen 19 cihazın verisinde 18 kuş Baltık Denizi’nde, biri Beyaz Deniz’de kışladı. Bu, 2017–2018’de o adadan dönen dişiler için güçlü bir bağlantıdır. Bütün erkekleri, başka Arktik toplulukları veya Türkiye’de görülen kuşların kökenini temsil eden tek bir rota değildir.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Denizde çoğunlukla midye ve başka yumuşakçaları, küçük kabukluları; ayrıca az miktarda küçük balığı yer. Audubon’un Kuzey Amerika tür hesabında yazın üreme alanındaki su böcekleri öne çıkar; kabuklular, yumuşakçalar, balık yumurtaları ve bir miktar bitki de alınır. Su altında asıl itişi ayakları sağlar, kanatlarını kısmen açık tutabilir. Dolayısıyla beslenmesini yalnız balık avcılığı veya yalnız kanatla su altında ilerleme şeklinde anlatmak doğru olmaz.

Nasıl Avlanır?

Batı Grönland’daki beş gölde 1984 yazında yapılan gözlem çalışmasında dalış süreleri göller arasında farklıydı; iki eşeyin izlendiği iki gölde erkeklerin dalışları daha uzundu. Bu sonuç her erkeğin her dişiden uzun dalacağı anlamına gelmez. Araştırmacı 60 saniyeyi aşan kayıtları, iki dalışın birleşmiş olabileceğini düşünerek analiz dışında bırakmıştı. Bu yöntem sınırı türün en fazla bir dakika dalabileceğini göstermez; göller arasındaki farkın yalnız derinlikten kaynaklandığı da kanıtlanmamıştı.

İlginç Bilgiler

## Kuluçkada Kütle Değişimi Kanada’nın Nunavut bölgesindeki Karrak ve Adventure göllerinde 1998–2003’te kuluçkanın farklı günlerinde yakalanan 37 dişi incelendi. Beden büyüklüğünü hesaba katan model, yumurtlama tamamlandığında 618 gram, çıkımda 575 gram tahmin etti. Bunlar aynı 37 kuşun başta ve sonda eşlenmiş tartımları değildir; kuluçka ilerledikçe kütlenin azalmasını gösteren model sonuçlarıdır. Araştırmacılar, yakındaki besince zengin suların dişinin kuluçka sırasında beslenmesini kolaylaştırabileceğini öne sürdü. Besin bolluğunun bu etkiyi yarattığı deneyle kanıtlanmış değildi. ## Tüy Değişiminin Sırası Alaska’nın kuzey kıyısındaki erişkin erkekler üzerine 2003’te yayımlanan tüy değişimi araştırması, kanat ve gövde tüylerinin aynı dönemde yenilenebildiğini, fakat gövdedeki bütün bölgelerin aynı anda en yoğun değişimi göstermediğini ortaya koydu. Temmuz sonu–ağustos ortasında alınan örneklerde sırt ve kanat örtüleri daha erken, kuyruk, göğüs ve karın daha sonra yoğun değişim gösteriyordu. Bu bölgesel erkek örneklemi, bütün dişiler için aynı takvim veya yıl içinde kesin sayıda ayrı giysi tanımlamaz. ## Işık ve Su İzleri Kolguyev Adası’ndaki dişilere 2017’de takılıp 2018’de geri alınan ışık kaydedicileri yalnız aydınlık–karanlık zamanlarını tutmuyordu; suyun iletkenliği de kaydedildi. Araştırmacılar bu bilgiyi tatlı, acı ve deniz suyunu ayırmak için kullandı. Konumlar GPS noktaları değildi: kutup gündüzü ve gece–gündüz eşitliği çevresinde ışığa dayalı hesapların belirsizliği artıyordu. Aynı gölde kaldığını veya küçük bir alanda hiç hareket etmediğini söylemek bu cihazların gösterebildiğinin ötesine geçer. ## Tek Çiftin Günlüğü Batı Grönland’da 9–13 Temmuz 1984’te bir erkek ve bir dişinin günlük davranışları örneklenmişti. Erkek daha çok çevreyi gözetiyor, dişi daha çok dinleniyordu; öteki etkinlik farkları anlamlı değildi. Kuşların çiftleşmesi görülmesine rağmen yumurtlama kanıtı bulunmadığından üreme durumları kesinleştirilemedi. Bu tek çiftin davranışını bütün Telkuyrukların günün aynı saatinde yaptıkları değişmez bir program gibi okumamak gerekir. ## Açık Denizde Sayım Telkuyruk, küresel ölçekte hassas (VU) olarak sınıflandırılır. Açık denizdeki kuşları kıyıdan saymak da güçtür: BTO’nun Birleşik Krallık değerlendirmesi, kıyıdan görülen sayıların gerçek bolluk ve dağılım hakkında yanıltıcı olabileceğini belirtir. Bu nedenle bir sahilde az kuş görmek, tek başına bütün kış topluluğunun azaldığını ölçmez.

Altıngöz

Bucephala clangula

Takım Anseriformes
Familya Ördekgiller (Anatidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Baş profili, gaga ve gövdeyi birlikte değerlendir. Erkekte yuvarlak beyaz yüz lekesi; dişide kahverengi baş ve gri gövde. Sarı göz tek başına yeterli değildir.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Altıngöz (Bucephala clangula; Common Goldeneye), iri ve üçgene yaklaşan başlı, kısa gagalı bir dalıcı ördektir. Başın tepe noktasıyla gagaya doğru inen alın çizgisi, türün belirgin görünüşünü oluşturur.

Genel Görünüm ve Duruş

Üreme giysisindeki erişkin erkeğin başı yeşil parıltılı siyahtır. Gözün önünde, gaga köküne yakın yuvarlak beyaz leke bulunur. Sırt koyu, boyun ve göğüsle gövdenin yanları beyazdır. Bu koyu baş–açık gövde düzeni, beyaz yüz lekesiyle birlikte ayırt edicidir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin dişinin başı çikolata kahverengisi, gövdesi gridir. Boyun dibindeki beyaz halka, kuşun duruşuna göre gizlenebilir. Koyu gaganın ucunda sarı alan bulunur; bunun genişliği değişebilir, bazen gaganın büyük bölümü sarımsı görünebilir.

Genç kuşların gözü erişkindeki gibi parlak altın sarısı değildir. Yüz lekesi belirmeye başlayan genç erkeklerde bu leke yuvarlaktır; kanattaki beyaz alan erişkin erkektekinden daha azdır.

Uçuşta Görünüm

Uçuşu hızlı, kanat vuruşları seridir. Koyu kanadın iç yarısındaki geniş beyaz alan dikkat çeker. Beyazlık her iki eşeyde de görülür; baş ve gövde deseniyle birlikte değerlendirilmelidir.

Ses ve Davranış

Kur ve yuva arama dönemleri dışında çoğunlukla sessizdir. Erkek kur sırasında kısa, alçak sesler çıkarır; dişinin rahatsız edildiğinde veya yuva ararken verdiği çağrı daha sert ve boğuktur.

Uçarken kanatlarından ıslığı andıran bir ses gelir. Bu ses, ağızdan çıkarılan çağrıdan farklıdır. Dolayısıyla uçan bir kuşun kanat sesiyle su üstündeki kur çağrısı aynı kayıt türü olarak değerlendirilmez.

Kur yapan erkek başını sırtına değecek kadar geriye yatırır, ardından hızla öne uzatır. Bu hareket dizisi türün gösterisini tanımaya yardımcı olur.

Karıştırılabilecek Türler

Sütlabinin (Mergellus albellus; Smew) dişisi ve genci, kahverengi başlı Altıngözle karışabilir. Sütlabide geniş beyaz boğaz ve koyu göz belirgindir. Altıngözün erişkin dişisinde baş daha bütünüyle kahverengi, göz sarıdır. Özellikle uzaktaki dişi kuşta bu yüz ayrıntılarını seçmek gerekir.

Sütlabinin üreme giysisindeki erkeğinde ise baş ve boyun büyük ölçüde beyaz, göz çevresi siyah maskelidir. Erkek Altıngözde bunun tersine koyu başın üzerinde küçük, yuvarlak beyaz bir leke görülür.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme alanında orman içindeki tatlı su gölleri ve akarsularla bağlantılıdır. Avrupa’da tayganın, yani kuzeyin iğne yapraklı orman kuşağının güneyindeki yayılışı daha parçalıdır; İskoçya ile Orta ve Doğu Avrupa’da yerel üreme alanları bulunur.

Yuva Yeri

Su yakınındaki ağaç oyuklarını ve uygun yuvalıkları kullanır; içini yumuşak tüylerle döşer. BTO’nun Avrupa kuşlarına ilişkin uzman kaynaklara dayanan özetinde tipik yumurta sayısı 8–11, dişinin yürüttüğü kuluçka 29–30 gündür. Yavrular ince yavru tüyleriyle kaplı çıkar ve erken yuvadan ayrılır; 57–66 günlük süre uçmaya başlamalarına aittir. Bu süreler Türkiye’de ölçülmüş ortalamalar değildir. Uçamayan bir yavrunun oyuğu terk etmesi, kanatlarının uçuşa hazır olduğu anlamına gelmez.

Günlük Alan Kullanımı

Kışın büyük göller, nehir ağızları ve korunaklı koyları kullanır. Mevsim değişince ağaç oyuklarından uzak, açık kıyı sularında görülmesi olağandır; kışlama alanının üreme alanıyla aynı yapıda olması gerekmez.

Dünya Yayılışı

Kuzey Avrasya ve Kuzey Amerika’nın orman kuşağında ürer. Güncel AviList, kuzey Avrasya’daki clangula ile kuzey Kuzey Amerika’da üreyen americana alt türlerini ayırır. İlk topluluğun kışlama alanı Akdeniz ve Basra Körfezi’nden Güney Çin’e kadar uzanırken, Kuzey Amerika topluluğu Kaliforniya ve Florida’ya kadar güneye iner. Bu geniş yayılış, her bölgedeki kuşların aynı yoldan göç ettiğini göstermez.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’de kışlayan Altıngözler vardır. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesi, Türkiye için 2013–2019 dönemine ait 6–100 kışlayan birey tahmini verir. Kaynak bunu tam sayım veya istatistiksel olarak sağlam tahmin kategorisinde sunar; yine de sayı bir aralıktır ve 2026’nın kesin mevcudu değildir. Aynı tabloda kısa ve uzun dönem eğilimleri bilinmiyor olarak kayıtlıdır. Bu, nüfusun sabit kaldığını kanıtlamaz; kışlayan birey sayısı da üreyen çift sayısı değildir.

Göç Yolculuğu

EURING/CMS göç atlası, İskandinavya, Finlandiya ve kuzeybatı Rusya’daki kuşların çoğunun Baltık ve Kuzey Denizi ile Batı Avrupa’ya yöneldiğini; daha küçük bir bölümün Akdeniz–Karadeniz bölgesine ulaştığını anlatır. Batı Sibirya ile Karadeniz ve Hazar bölgeleri arasında da bağlantılar bulunur. Bunlar halkalama ve yeniden karşılaşma kayıtlarıyla özetlenen topluluk bağlantılarıdır; Türkiye’de görülen her kuşun kökenini veya aradaki bütün yolunu tek başına belirlemez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Su böcekleri ve larvaları, kabuklular ve yumuşakçalar başlıca besinleri arasındadır; küçük balıklarla balık yumurtalarını da tüketir. Tohum ve bitki yumruları daha sınırlı bir yer tutar. Kuzeydeki orman göllerinde üreme döneminin böcek ağırlıklı besini ile kıyıdaki kış besini aynı değildir; türün menüsü yere ve mevsime göre değişir.

Nasıl Avlanır?

Besin ararken suya dalar. Su altında kanatlarını gövdesine yakın tutar ve perdeli ayaklarıyla kendini iter. Bazı topluluklarda kuşlar aynı anda dalabildiğinden, yüzeyde görülen birey sayısı kısa sürede değişebilir.

Yavrular ilk günlerde yüzeye yakın beslenir, ardından kısa dalışlar yapmaya başlar. Avlarını kendileri toplarlar. Annenin koruması, bütün besinlerin anne tarafından gagalarına verilmesi demek değildir.

İlginç Bilgiler

## Yumurtaların Anneleri Bir Altıngöz yuvasındaki bütün yumurtalar aynı dişiye ait olmayabilir. İsveç’in güneybatısındaki Mjörn Gölü’nde yürütülen ve 2000’de yayımlanan araştırmada, 1986 ile 1988–1991 dönemlerinden 902 yumurtanın akındaki protein izleri karşılaştırılmıştır. Bu izler anneden geldiği için araştırmacılar 143 dişinin yumurtalarını ayırt edebilmiştir. Başka bir dişinin yuvasına en çok yumurta bırakan dişiyle yuvanın sahibi arasındaki 42 eşleşme incelendiğinde, bu dişilerin rastgele oluşturulan karşılaştırma çiftlerinden ortalama olarak daha yakın akraba olduğu görülmüştür. Bu sonuç her ikilinin anne–kız ya da kardeş olduğu anlamına gelmez. Bir yuvadaki çok sayıda yumurtayı tek dişinin üretimi saymak bu nedenle yanıltıcı olabilir; protein benzerliği de tek başına bütün kuşların akrabalarını nasıl tanıdığını açıklamaz. ## Kış İçinde Değişen Alan Kullanımı İskoçya’nın kuzeydoğusunda 1988–1990 yıllarında yapılan sayım ve dalış gözlemleri, kış içinde kullanılan beslenme alanlarının değişebildiğini göstermiştir. 1993’te yayımlanan çalışmada, kış ilerledikçe göllerden nehirlerin aşağı kesimlerine ve kıyıya kayma belirtileri bulunmuştur. Erişkin erkekler, özellikle nehir ağızlarında, dişilerden daha uzun dalmıştır. Araştırmacılar iri erkeklerin derin veya hızlı akan sudaki besinlere ulaşmada üstünlük sağlayabileceğini tartışmıştır. Ancak bu açıklama, her erkek Altıngözün her koşulda dişiden daha iyi beslendiğini kanıtlayan kontrollü deney değildir. Bulgular belirli bir bölgenin kış gözlemlerine aittir; Türkiye için hazır dalış süresi veya göç takvimi olarak kullanılamaz.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...