Dünya Yayılışı

Hazar Martısının çekirdek üreme alanı Karadeniz ve Hazar havzalarından doğuya, Orta Asya'nın bozkır gölleri ile büyük nehir sistemlerine uzanır. Son on yıllarda kuzeybatıya doğru genişleyerek Polonya, Almanya ve komşu Orta Avrupa ülkelerinde yeni koloniler kurmuştur. Koloniler deniz kıyısıyla sınırlı değildir; büyük göller, baraj gölleri, balık havuzları, nehir adaları, çakıl ocakları ve suyla çevrili yapay setler kullanılabilir. BirdLife türü geniş yayılışlı ve küresel ölçekte Asgari Endişe düzeyinde değerlendirir.

Üreme dışı dönemde dağılım çok daha geniştir. Karadeniz, doğu Akdeniz, Orta ve Doğu Avrupa'nın iç suları, Baltık ve Kuzey Denizi çevresi, Kızıldeniz, Basra Körfezi ile Güneybatı Asya kıyıları kullanılır. Bazı bireyler üreme havzası çevresinde kalırken gençler ve kimi erişkinler yüzlerce kilometre batı, güney veya kuzeybatıya dağılır. Haritadaki her kayıt aynı popülasyonun sabit rotasını göstermez.

Türkiye'deki Durumu

OSME bölgesel listesi Larus cachinnans için Türkiye'nin Karadeniz kıyısında üreme kaydı verir. Bu, türün ülkenin bütün kıyılarında yaygın ürediği anlamına gelmez; koloniler yerel ve uygun güvenli zeminle sınırlıdır. Türkiye aynı zamanda Karadeniz ile doğu Akdeniz arasındaki hareket alanında olduğundan sonbahar-kış döneminde kıyılar, büyük göller, barajlar, nehir ağızları, limanlar, balıkçı barınakları ve çöplüklerde yerli, dağılan ve göçmen kuşlar karışabilir.

Üreme kanıtı için işgal edilen yuva, yumurta, uçmamış yavru veya düzenli koloni davranışı gerekir. Mayıs-haziranda tek erişkin görmek yeterli değildir. Kışın sayıların yükselmesi yerel koloninin nüfusu olarak okunmaz. Sarı Bacaklı, Ermeni, Gümüş ve bozkır tipli martılarla karışık sürülerde kayıt yapılırken yaş, üst/alt kanat ve çağrı belgelenmelidir.

Göç Yolculuğu

Tür kısmi göçmen ve güçlü bir dağılıcıdır. Karadeniz-Hazar çevresindeki kuşların bir bölümü yakın sularda kalır; diğerleri üreme sonrası nehir vadileri ve kıyı sistemleri boyunca batı ve güneye hareket eder. Genç kuşlar yeni alanlara erişkinlerden daha geniş dağılabilir. Orta Avrupa'daki yeni koloniler ile Kuzey Denizi çevresindeki artan kayıtlar hem gerçek yayılış genişlemesi hem de gelişen tanı bilgisinin sonucudur.

Türkiye kuşuna halkasız veya vericisiz tek gözlemden sabit kilometre, ülke sırası ya da kesin koloni atanamaz. Aylık gözlem yoğunluğu mevsimsel bulunabilirliği gösterir; izlenmiş güzergâh değildir. Bu nedenle göç kutusunda hayalî çizgi yerine üreme, dağılım, kış yoğunlaşması ve belirsizlik açıkça anlatılır.

Üreme Alanı

Koloniler büyük göl, geniş nehir, delta, lagün, baraj ve balık havuzu çevresindeki yırtıcıya görece kapalı adalarda kurulur. Kum ve çakıl setleri, seyrek otlu düz kıyılar, sazlık kenarındaki kuru tümsekler ve suyla çevrili yapay platformlar uygundur. Hazar Martısı Karadeniz çevresinde düz alçak kıyıları kullanabilir; deniz kayalığı zorunlu değildir. Besin alanı yuva adasından uzakta, balık havuzu, tarla, nehir veya çöplük olabilir.

Yuva Yeri

Yuva çoğunlukla zemindeki sığ bir çukurdur. Ot, kamış, dal, yosun, tüy ve çevrede bulunan kuru materyalle çevrilir; bitki örtüsü rüzgâr ve güneşe karşı kısmi koruma sağlayabilir. Tipik kuluçka 2–3 yumurtadır. Her iki ebeveynin katıldığı kuluçka 27–31 gün, yavrunun tam uçuşa ulaşması yaklaşık 35–40 gün sürer; çoğunlukla yılda tek kuluçka yapılır. Adalara yaklaşmak toplu panik ve yumurta ısınmasına yol açabilir.

Günlük Alan Kullanımı

Sabah ve akşam koloni, dinlenme kıyısı ve beslenme alanı arasında düzenli uçuşlar görülebilir. Gün içinde balık havuzu, sığ kıyı, nehir vadisi, tarla, liman, balıkçı teknesi ve atık alanı kullanımı besin erişimine göre değişir. Güney Polonya çalışmasında kuluçka ve yavru döneminde kullanılan alanların oranı değişmiştir. Dinlenen sürüye yaklaşılmaz; yuva adasına tekneyle girilmez, yavruya dokunulmaz ve uçuş fotoğrafı için kuşlar kaldırılmaz.

Ne Yer?

Hazar Martısı fırsatçı bir hepçildir. Balıklar, sucul ve karasal böcekler, solucanlar, yumuşakçalar, kabuklular ve küçük omurgalılar alınabilir; leş, balıkçılık artığı ve insan kaynaklı yiyecek de kullanılır. Yumurta veya küçük kuş yavrularını fırsat bulduğunda tüketebilir. Bir koloninin balık havuzuna, başka bir grubun çöplüğe yönelmesi türün tek bir besine bağlı olduğu anlamına gelmez. Diyet mevsime, su seviyesine, av bolluğuna ve insan etkinliğine göre değişir.

Nasıl Avlanır?

Sığ suda yüzeyden toplar, baş ve boynu suya daldırır, kısa yüzey dalışı yapar, kıyıda yürüyerek av arar ve tarlada toprağı eşeler. Balıkçı teknelerini izleyebilir; başka martı veya su kuşundan av çalma girişiminde bulunabilir. Skórka ve Wójcik, çöplükte kazıma, balık yakalama ve kleptoparazitlik taktiklerini karşılaştırmış; yaşa ve üreme evresine göre başarı ile habitat kullanımının değiştiğini göstermiştir.

Mevsim ve Etik

Kuluçka döneminde erişkinler koloni ile farklı beslenme alanları arasında gidip gelir; yavru çıkınca enerji gereksinimi ve balık havuzu kullanımı artabilir. Kış sürüleri liman ve atık alanında yoğunlaşabilir, fakat yapay besleme davranışı ve hastalık riskini değiştirir. Kuşları fotoğraf için yemle toplamak, çöplük içinde tehlikeli alana sokmak veya av çaldırmak etik değildir. Tek kusmuk, pelet ya da av fotoğrafı bütün mevsimin diyet oranı gibi sunulmaz.

Koyu Göz Tek Başına Yeterli Değildir

Hazar Martısının sakin ifadesi çoğunlukla küçük, koyu irisle ilişkilendirilir; ancak iris kehribar, benekli veya daha açık olabilir. Benzer martılar da koyu gözlü olabilir. Göz rengi yalnız baş-gaga profili, duruş ve kanat deseniyle birleştiğinde destekleyicidir.

Bacak Rengi En Yaygın Tuzaklardan Biridir

Adına veya alışkanlığa bakarak pembe bacaklı her büyük martıyı Hazar, sarı bacaklı her bireyi Sarı Bacaklı Martı saymak yanlıştır. Bilimsel tanı çalışmaları iki türün bacak renginin bütünüyle örtüşebildiğini vurgular. Işık, çamur ve yaş da tonu değiştirir.

Kanat Ucundaki Uzun Dil

Erişkinin en dış primerinde siyah alanın içine uzanan uzun açık-gri iç ağ ve beyaz ayna, Hazar Martısını destekleyen değerli bir işarettir. Bu desen üstten ve alttan farklı okunur; iyi çözünürlüklü açık-kanat fotoğrafı gerekir. Tek siyah-beyaz uç lekesi kesin tanı değildir.

Kentle Doğa Arasında Beslenir

Polonya çalışması kuşların üreme öncesinde çöplüğü, kuluçkada balık havuzu, çakıl ocağı ve çöplüğü; yavru döneminde özellikle balık havuzlarını kullandığını gösterdi. Hazar Martısı bir “deniz kuşu” etiketiyle tek habitata sığmaz. İnsan atıkları bolluk sağlarken zehirlenme, plastik ve çatışma riski yaratır.

Koloni Başarısı Güvenli Zemine Bağlıdır

Su ile çevrili ada ve setler kara yırtıcılarına karşı koruma sağlar; fakat su seviyesi yükselmesi, bitki örtüsünün kapanması veya insan girişi bütün koloni için risk yaratabilir. Yuva adasına yaklaşan tek tekne yüzlerce kuşu kaldırabilir. Etik gözlem koloninin dışından yapılır.

Üreme Takvimi Sayılarla Sınırlıdır

Güvenilir Avrupa özeti tipik 2–3 yumurta, 27–31 gün kuluçka ve 35–40 günde tam uçuş verir. Aralıkların bulunması ölçüm hatası değil; yumurtaların farklı tarihte çıkması, hava, besin ve koloni koşullarının değişmesidir. Türkiye'de tek yaz kuşuna bu takvim otomatik uygulanmaz.

Batıya Yayılması İki Nedenden Görünür Oldu

Polonya ve Almanya'daki yeni koloniler gerçek bir kuzeybatı genişlemesine işaret eder. Aynı zamanda Gümüş ve Sarı Bacaklı Martıdan ayrım ölçütlerinin gelişmesi eski sürülerde gözden kaçan bireylerin bulunmasını sağladı. Artan kayıt her yerde aynı oranda nüfus artışı demek değildir.

Levha Denetimi Notu

Beş yerel ve canlı levha dosyası aynıdır; görsel, hero, yol ve pin değiştirilmedi. Tüneme, kafa ve dişi levhalarında gaga fazla kalın, alt gaga köşesi ve kırmızı leke fazla belirgin, bacaklar kuvvetli sarıdır; birleşim Sarı Bacaklı Martı izlenimi yaratabilir. Üst kanat levhası karakteristik uzun gri primer dillerini güvenilir göstermiyor, siyah-beyaz deseni aşırı sadeleştiriyor. Alt kanat da dış primer ayrıntılarını şematik veriyor. Dişi levhası tüyden kesin eşey tayini yaptırmamalıdır. Sorunlar yalnız raporlandı.