Dünya Yayılışı

Kara Sırtlı Martının üreme alanları Avrupa'nın kuzey ve batı kesimlerinde geniş yer tutar. İzlanda, Britanya çevresi, Kuzey Denizi ve Baltık bölgesindeki topluluklar aynı göç davranışını göstermez. Bazı kaynaklar daha doğudaki yakın martı topluluklarını da geniş bir Larus fuscus hesabına dahil eder. Bu nedenle dünya haritaları karşılaştırılırken kullanılan takson sınırı dikkate alınmalıdır.

Batıdaki graellsii görünümü, Baltık çevresindeki fuscus görünümünden genellikle daha açık sırtlıdır; intermedius adı verilen topluluklar da bu çeşitliliğin parçasıdır. Dağılımdaki bu farklar tek bir koyuluk ölçeğiyle bütün bireylere ad vermeyi sağlamaz. Kuzey Amerika'da da türün kayıtları vardır, ancak bu kayıtların mevsimsel durumu Türkiye'nin durumunu anlatmak için kullanılamaz.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye, türün göç sırasında ve kışın görülebildiği alanlar arasındadır. BirdLife'ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde Türkiye için kışlama verisi bulunur. Bu kayıtlar, ülkenin başlıca üreme alanlarından biri olduğu anlamına gelmez. Kıyı, göl ve diğer sulak alanlardaki kuşlar yaş ve mevsim bilgisiyle değerlendirilmelidir; yazın kalan genç veya üremeyen bir birey, tek başına yuvalama kanıtı değildir.

Ülke için eski bir sayım aralığını bugünkü kesin toplam gibi vermek de doğru olmaz. Sayım yapılan alanlar, tarihler ve teşhis güçlükleri sonuçları etkiler. Türkiye'de karşılaşılan koyu sırtlı bir martının kökenini belirlemek için yalnız fotoğraftaki siyahlık yeterli değildir; okunabilen halka veya güvenilir izleme bilgisi çok daha güçlü kanıt sağlar.

Göç Yolculuğu

EURING/CMS Göç Atlası, batı Avrupa topluluklarıyla Baltık toplulukları arasında farklı bağlantılar gösterir. Atlantik çevresindeki kuşlarda güneybatıya, Baltık'ın kuzey ve doğusundaki kuşlarda ise Orta Doğu ve Doğu Afrika yönüne uzanan hareketler öne çıkar. Bununla birlikte aynı kolonideki bireyler bile farklı uzaklıklarda kışlayabilir.

Bu çeşitlilik nedeniyle bütün Kara Sırtlı Martılar için tek bir ülke sırası veya değişmez kilometre değeri verilemez. Kıyıdaki günlük beslenme uçuşları, göçün iki ucu arasındaki uzaklıkla aynı şey değildir. Bir halka okuması kuşun daha önce işaretlendiği yerle bağlantı kurabilir; aradaki yolu hangi sırayla geçtiğini tek başına göstermez. Kaydın anlattığı ile tahmin edilen rota birbirinden ayrı tutulmalıdır.

Üreme Alanı

Üreme döneminde kıyı adaları, açık kıyılar, bitkili ya da kayalık alanlar ve bazı iç su adaları kullanılır. Avrupa'nın bazı bölgelerinde düz çatılarda da koloniler oluşmuştur. Çatı kullanımı, bütün Kara Sırtlı Martıların insan yapıları olmadan yaşayamadığı anlamına gelmez; doğal ve kentsel koloniler farklı beslenme alanlarına yönelebilir.

İngiltere'nin kuzeybatısında komşu iki koloniyi karşılaştıran GPS araştırmasında, şehirde üreyen kuşlar daha çok kentsel alanlarda, kıyıda üreyenler ise kıyı yaşam alanlarında beslenmiştir. Aynı türün birbirine yakın toplulukları bile çevreyi aynı biçimde kullanmayabilir. Bu bölgesel sonuç Türkiye'deki her martı sürüsüne doğrudan uygulanmamalıdır.

Yuva Yeri

Yuva çoğunlukla zemine kurulmuş, ortası çukur bitkisel bir yığındır. Otlar, yosun ve çevreden toplanan başka malzemeler kullanılabilir; iç bölüm daha ince malzemeyle döşenir. Her iki eş de yuva yapımına katılır. Ada veya kıyıdaki yuvalarla çatıdaki yuvaların çevresel riskleri aynı değildir; ancak her ikisinde de yumurta ve yavrular rahatsız edilmemelidir.

Tipik kuluçka üç yumurtadır; kaynaklarda bir ile dört arasında yumurta da kaydedilir. BTO'nun verdiği kuluçka süresi 24–27 gündür ve iki eş de kuluçkaya yatar. Yavrular havlı çıkar, birkaç gün sonra yuva çevresinde hareket edebilir ve iki ebeveyn tarafından beslenir. İlk uçuş için 30–40 günlük dönem bildirilir. Yuvadan yürüyerek ayrılmak, uçabilecek yaşa gelmekle aynı değildir.

Koloniye girmek, yavruyu eline almak veya erişkinleri fotoğraf için yuvadan kaldırmak uygun değildir. Yuvadan uzaklaşan yavru hâlâ anne-babasının bakımında olabilir. Kuşların sürekli alarm verdiği ya da yuva üzerinde bekleyemediği bir gözlem noktasından uzaklaşılmalıdır. Çatılardaki yuvalara yönelik işlem, uzman değerlendirmesi olmadan yapılmamalıdır.

Günlük Alan Kullanımı

Üreme dışında kıyılar, göller, akarsular, liman çevreleri ve açık arazilerde görülebilir. Beslendiği yer ile toplu geceleme yeri ayrı olabilir. Bir limanda gün içinde çok sayıda martı bulunması, hepsinin orada ürediğini göstermez. Güvenli dinlenme alanlarının korunması, yalnız besinin bulunduğu noktaları korumak kadar önem taşır. İnsan kaynaklı atıklar kuşları toplayabilir, fakat bu alanların güvenli olduğu varsayılmamalıdır.

Ne Yer?

Kara Sırtlı Martı tek bir besinle sınırlı değildir. Balık, böcek, solucan, kabuklu ve yumuşakça gibi hayvansal besinleri kullanır; leş ve insan kaynaklı yenebilir artıklarla da beslenebilir. Yumurta veya küçük yavru kuşları aldığı durumlar vardır. Bu geniş beslenme seçeneği, her bireyin aynı oranda aynı besinleri tükettiği anlamına gelmez.

Kıyıda beslenen bir birey ile tarım alanına veya şehir içine yönelen bir bireyin günlük besini farklı olabilir. Bölgesel çalışmaların bulduğu oranlar bütün türün değişmez beslenme tablosu olarak verilmemelidir. Yalnız balıkçı teknesi arkasında görülmesi de kuşun yalnız balık artığıyla yaşadığını göstermez. Tür hem kendi avını yakalar hem de hazır besin kaynaklarını değerlendirebilir.

Nasıl Avlanır?

Su yüzeyine alçalarak besin alabilir, yüzerken yakındaki parçaları toplayabilir veya karada yürüyerek av arayabilir. Başka kuşların yakaladığı besini ele geçirmeye çalışması da mümkündür. Bu yöntemler çevredeki fırsata göre değişir. Sürekli derin dalış yapan bir kuş gibi düşünülmemelidir; yüzeye yakın besinler ve karadaki kaynaklar günlük yaşamında önemli yer tutar.

Besin çevresindeki kovalamalar, türün toplu ve rekabetçi davranışını görünür kılar. Yine de bir sürüdeki bütün kuşlar aynı kaynağa aynı ölçüde bağımlı değildir. Atık yönetimindeki değişikliklerin kolonileri farklı etkilemesi bu nedenle mümkündür. Gözlem için ekmek veya başka artıklar dökmek, doğal davranışı değiştirir ve kuşları araç, misina ya da kirli atıklarla karşılaşabilecekleri noktalara çekebilir. Beslenme davranışı uzaktan ve yem verilmeden izlenmelidir.

Komşu koloniler farklı yerlerde beslenebilir

Langley ve çalışma arkadaşlarının Ibis'te yayımlanan araştırması, İngiltere'nin kuzeybatısındaki kıyı ve şehir kolonilerini GPS ile karşılaştırdı. Kentsel kolonideki kuşlar şehir yaşam alanlarını, kıyı kolonisindekiler ise kıyı alanlarını daha çok kullanıyordu. Üstelik aynı koloninin bireyleri arasında da farklılıklar vardı. Yani Kara Sırtlı Martının esnek beslenmesi, her bireyin her yerde aynı şekilde davrandığı anlamına gelmiyor.

Bu sonuç, koruma planında yalnız tür adının değil, koloninin nerede ürediğinin ve nasıl beslendiğinin de önemli olduğunu gösterir. Bir yerdeki besin kaynağının azalması bütün kolonileri eşit etkilemeyebilir. Araştırma graellsii topluluğuna ait belirli iki koloniyle ilgilidir; Türkiye'deki bütün kuşların aynı alan seçimini yaptığı sonucuna dönüştürülemez.

Kısa göç, az uçuş demek olmayabilir

Shamoun-Baranes ve arkadaşlarının 2017 tarihli çalışması, kışlama yerinin uzaklığı ile yıl boyunca kat edilen yolun aynı ölçü olmadığını ortaya koydu. Araştırılan Kara Sırtlı Martılarda kısa mesafeli göçmenler, günlük hareketleri de hesaba katıldığında uzun mesafeli göçmenlere yaklaşan toplam yol alabiliyordu. Haritada üreme ve kışlama noktalarını bir çizgiyle birleştirmek, kuşun bütün hareketini anlatmıyor.

Bu ayrım, göçü yalnız başlangıç ve bitiş arasındaki kilometreyle değerlendirmemek gerektiğini gösterir. Besin arama uçuşları, dinlenme alanlarına gidip gelme ve duraklamalar da yaşamın parçasıdır. Çalışmanın sonucu bütün bireylerin eşit enerji harcadığı anlamına gelmez; toplam yol ile enerji maliyeti de birbirinden farklı büyüklüklerdir.

Kahverengi kuş başka bir tür olmak zorunda değildir

Kara Sırtlı Martının genç ve erişkin giysileri arasındaki fark çok büyüktür. İlk kez martı gözleyen biri aynı sürüdeki kahverengi gençleri, beyaz başlı ve koyu sırtlı erişkinlerden tamamen ayrı bir tür sanabilir. Oysa birkaç yıla yayılan tüy değişimleri bu iki görünüm arasında geçiş oluşturur.

Bu yüzden martılara bakarken ilk soru yalnız hangi tür olduğu değil, hangi yaş grubunda olabileceğidir. Tarihli fotoğraflar, değişimin izlenmesini kolaylaştırır. Bununla birlikte bütün kahverengi martılar Kara Sırtlı Martı değildir; yakın türlerin gençleri benzer olduğundan kanat ve kuyruk ayrıntıları görülmeden kesin ad vermemek gerekir.