Çoğu erişkinde koyu göz; tek başına yeterli değil.
Van Gölü Martısı
Larus armenicus • Armenian Gull
Van Gölü Martısı
1. Tanım
Dinlemeye başlamak için oynat düğmesine dokunun.
Yapay anlatım: Google Chirp 3 HD · Charon. Hizmet koşulları.
Biyolojik Bilgiler
Tür Bilgisi
Küresel kategoridir; Türkiye veya Avrupa için bölgesel kategori değildir. BirdLife/IUCN
Kaynak listesi: 2025; kontrol: 29.10.2026
Hızlı Tanı
Van Gölü Martısı (Larus armenicus), sarı bacaklı, gri sırtlı bir iri martıdır. Erişkinde koyu görünen göz, kısa gaga ve uç yakınındaki siyah işaret birlikte değerlendirilir.
Genel Görünüm ve Duruş
IUCN’nin uzman tanı rehberi, Gümüş Martı’ya göre biraz daha küçük gövde, oran olarak daha kısa ve küt gaga, daha yuvarlak baş ve hafifçe daha uzun bacakları vurgular. Sırtın grisi de ortalama olarak biraz daha koyudur.
Üreme giysili erişkinin başı, alt tarafı ve kuyruğu beyazdır. Gaga sarı, alt gagadaki leke kırmızıdır. Üreme dışında siyah işaret genişleyerek kırmızı lekeyi örtebilir; bacakların rengi de daha matlaşır.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişi aynı temel tüy desenini taşır. Türkiye’de Mayıs–Haziran 1999 çalışması, baş biçiminin eşey ve kuşun tepkisiyle değiştiğini gösterir: bazı dişiler daha yuvarlak başlı ve kısa gagalı, erkekler daha köşeli başlı görünebilir. Yalnız baş şekliyle kesin eşey tayini yapılmaz.
Gençte gaga koyu, bacaklar pembemsidir. Açık baş ve alt tarafta kahverengi çizgi ve lekeler, üstte kahverengi-gri tüyler vardır. İlk kışta alt taraf daha beyaz ve daha az çizgili olur; kanat örtüleri kahverengi görünüşünü korur.
Uçuşta Görünüm
Erişkinin uçuşta dış kanadı geniş ölçüde siyahtır; en dış el teleğinde beyaz bir leke görülür. Gençte iç el telekleri daha açık bir alan oluşturabilir. Gencin kanat altındaki kol telekleri koyu bir şerit gibi seçilir.
Ses ve Davranış
Sevan’da 1990’da yapılan incelemede uzun çağrı tiz, boğuk ve aceleci olarak anlatılır. Kuş çağrı sırasında başını öne ve geriye doğru belirgin biçimde hareket ettirir; görünüşle birlikte değerlendirilecek bir davranıştır.
Yuva, taşların veya otların arasındaki bir zemin çukurudur; bazıları çalı örtüsünün altında kalır. Sevan Gölü’ndeki Nisan 1990 gözlemlerini aktaran Filchagov, yumurtlaması tamamlanan yuvaların çoğunda üç yumurta bulunduğunu belirtir. Acopian saha rehberi de üç yumurta verir. Bu tür için kuluçka ve ilk uçuşa kadar geçen süreleri güvenilir kaynaklarla doğrulayamadık.
Üreme kolonisinde komşu kuşlarla bir arada yaşaması, her yavruya aynı şekilde davranacağı anlamına gelmez. Acopian Merkezi’nin Sevan Gölü’ne ilişkin koruma raporunda, ziyaretçilerin oluşturduğu panik sırasında erişkinlerin yuvalarından uzaklaştığı, kendi yavrularını ararken başka çiftlerin kaybolmuş yavrularını gagalayarak öldürebildiği anlatılır. Bu, Ermenistan’daki kolonide bildirilen belirli bir rahatsız edilme durumudur.
Küçük bir koloninin ürediğini göstermek için yalnız erişkinleri saymak yeterli değildir. Meyghan’daki 2008 araştırmasında, 20 Haziran günü 52 yavru veya genç kuş kaydedilmesi, Van Gölü Martısı’nın bu İran sulak alanında üremesini doğrulayan bulguydu. Yavrulu koloni kaydı, yalnız üreme mevsiminde su başında erişkinler görülmesine göre daha doğrudan bir üreme kanıtıdır.
Bir başka kuş için hem tehdit hem komşu olabilir. Gürcistan’ın Tabatskuri Gölü’ndeki 2019–2021 araştırmasını yayımlayan ekip, Van Gölü Martılarının kendi kolonilerini savunurken yaklaşan yırtıcı kuşları uzaklaştırdığını anlatır. Bunun aynı adadaki Kadife Ördek (Melanitta fusca) dişilerine de koruma sağlamış olabileceğini öne sürer. Bu bir araştırmacı yorumudur; martılar aynı yerde ördek yavrularını da avladığından, komşuluğun etkisi tek yönlü değildir.
Karıştırılabilecek Türler
1. Gümüş Martı (Larus michahellis, Yellow-legged Gull) güçlü ve derin gagalıdır. Üreme giysisinde bacakları sarı, gözün renkli bölümü genellikle açık sarıdır. Gencinin açık renkli başına karşılık üst tarafı kahverengidir; tüylerinin beyazımsı-bej kenarları pullu görünür. Bu genç kuşa erişkinin “gri sırt, sarı bacak” anahtarı uygulanamaz. Van Gölü Martısı’yla karşılaştırmada gaga, göz ve açık kanattaki desen birlikte değerlendirilir.
2. Hazar Martısı (Larus cachinnans, Caspian Gull) uzun bacak, uzun boyun ve geriye yatık alınla daha ince bir baş-boyun profili verebilir. Gaganın kenarları daha paraleldir. Bacaklar pembe veya sarımsı olabilir; göz uzaktan koyu görünebilir. Batı Avrupa’da görülen ilk kış kuşlarında beyaz baş ve alt taraf, gri üzerinde koyu çizimli sırt ve kahverengi kanat örtüleriyle üç renkli bir görünüş oluşabilir. Boyun arkasındaki ince gri-kahverengi lekeler ayrıca seçilir. Bu görünüş, aynı yaştaki kuşlar arasında karşılaştırılır.
3. Kara Sırtlı Martı (Larus fuscus, Lesser Black-backed Gull) erişkininin üst tarafı koyu gridir; ton alt türlere göre değişir. Sarı bacaklı olması Van Gölü Martısı’yla ortak bir özelliktir. Gagası daha ince görünebilir. Genç kuşun başı ve özellikle göz çevresi koyu kahverengidir. Uçuşta kanadın arkasındaki uçuş tüyleri ile büyük örtülerin oluşturduğu iki koyu şerit seçilebilir. Bunlar genç giysisinin işaretleridir; erişkinin koyu sırtını gençte aramak doğru değildir.
4. Kuzey Gümüş Martısı (Larus argentatus, European Herring Gull) ayrı bir türdür. Batı Avrupa’daki argenteus alt türü daha açık gri üst tarafı, soluk gözleri ve pembe bacaklarıyla ayrılabilir. Kuzeydeki argentatus daha iri ve koyu sırtlıdır. Batı Avrupa’daki gencin açık kahverengi üst kanadında büyük örtüler daha açık görünür; iç el telekleri de uçuşta açık bir pencere oluşturur. Bu özellik Van Gölü Martısı gencinde de bulunabildiğinden, yalnız açık bir kanat alanına bakıp tür seçilmez.
Türkiye'de Gözlem Rehberi
Üç işareti birlikte ara
Sarı gaga ucuna yakın değişken siyah bant.
Küçük beyaz ayna ve geniş siyah dış el.
Ne zaman görülür?
Aylık kutular genel saha beklentisini gösterir; yerel koşullar ve yıllar arasında değişim olabilir.
Ocak
Yaş sınıfını ayrıca kaydedin
Şubat
Gaga bandını tek başına kullanmayın
Mart
Yönlü hareketi göç kanıtı saymayın
Nisan
Koloni adasına yaklaşmayın
Mayıs
Kuluçkayı kaldırmayın
Haziran
Yavruları ebeveynden ayırmayın
Temmuz
Yuva arasında yürümeyin
Ağustos
Genç ve erişkini ayrı sayın
Eylül
Üst ve alt kanadı karıştırmayın
Ekim
Kıyı kaydını üreme saymayın
Kasım
Benzer iri martıları karşılaştırın
Aralık
Işıkta sırt tonuna temkinli yaklaşın
Nerede aranmalı?
Önce geniş alanı tarayın; yuva olabilecek noktalara yaklaşmayın.
Yüksek plato gölü
Büyük iç sular ve açık kıyılar.
Korunaklı ada
Yırtıcı ve insandan ayrılmış koloni zemini.
Tarla ve kıyı mozaiği
Karasal ve sucul besinin yan yana olduğu çevre.
Karışabilecek türler
Tek bir renge değil, yapı ve desenlerin tamamına bakın.
Gümüş Martı
Larus argentatus- Göz
- Çoğunlukla daha açık iris.
- Gaga
- Düzenli siyah bant genellikle yok.
- Kanat
- Daha geniş beyaz ayna olabilir.
Hazar Martısı
Larus cachinnans- Yapı
- Daha uzun baş-gaga ve bacak.
- Sırt
- Çoğunlukla daha açık.
- Kanat
- El teleği deseni farklı.
Sarı Bacaklı Martı
Larus michahellis- Yapı
- Daha iri ve güçlü gagalı.
- Göz
- Çoğunlukla daha açık.
- Uyarı
- Temas bölgelerinde ara görünüm olabilir.
Üreme ve yuva
Yuva yeri, yumurta ve kuluçka bilgileri birlikte özetlenmiştir.
- 1Yuva yeriGöl adası veya kıyıda taş, kısa ot ya da seyrek çalı arası.
- 2Yuva yapısıSığ zemin çukuru; ot, sap ve bitki parçalarıyla döşeli-yükseltilmiş.
- 3YumurtaTam kuluçka çoğunlukla 3; 2 görülebilir.
- 4Kuluçkaİki ebeveynde yaklaşık 25–28 gün; kaynak aralığı daraltılmaz.
- 5YavruTüylü ve hareketli çıkar; koruma ve beslenme için ebeveyne bağlıdır.
- 6EtikKoloni adasına inmeyin, yuva arasında yürümeyin, koordinat paylaşmayın.
Sesi nasıl dinlemeli?
Ritim ve tekrar yapısını görsel teşhisle birlikte kullanın.
Ses kayıtları
Ses kayıtları yükleniyor...
Benzeyen ve karıştırılan türler
Tanımlarken Van Gölü Martısı ile en sık karıştırılan türlerin saha levhası. Kutuya tıklayınca tür sayfasına gidersiniz.
Martıgiller (Laridae) — 28 tür
Bu familyadaki tüm atlas türleri.
Van Gölü Martısı
Çoğu erişkinde koyu göz; tek başına yeterli değil.
Gözlem Noktaları
Gözlem haritası hazırlanıyor
Bu türün doğrulanmış harita kayıtları hazır olduğunda gözlem noktaları ve harita kontrolleri burada gösterilecek.
Aylık kayıt yoğunluğu
Aylık kayıt verisi hazır olduğunda bu bölümde gösterilecek.
